7/7/2018 నాటికి ఆకాశవాణి సమస్య:
తర ళోద్యత్శిత ఘోర శూల కరి దైత్యశ్రేణికిన్ దుర్భయం
కరి మౌనీంద్ర నికాయ మోక్ష కరి దుష్కార్యాత్మ విధ్వంస క
ర్యురు గౌరీ పతి చిత్త తోష కరి తా యోగీశ్వరీ గౌరి శాం
కరి కాపాడుచు నుండు ముజ్జగములన్ గారుణ్య వారాశియై 58
సీతను ద్యజించె ఘన రాజ నీతి నెంచి
ప్రాణ సమ సతిని ధృతిని రామ భద్రుఁ
డెద వగపు నింపి కానేర దెన్నఁ డైన
ధర్మవర్తన మడ్డు కర్తవ్యమునకు 57
దొడ్డాలిన్ సుతు భూమి సూర్యకుల జాతుండెల్లఁ గోల్పోయెనే
చెడ్డం జేయఁగఁ గైక రాముఁ డకటా సీతాసతిం గోల్పడెన్
విడ్డూరంబుగ ధర్మనందనుఁడు దా వీక్షించెఁ గాంతారమే
యడ్డం బయ్యెను ధర్మవర్తనము కట్టా కార్య సంసిద్ధికిన్ 56
వర లక్ష్మణాగ్రజుండు ద
శరథాగ్ర తనూజుఁడు ఘన చాపుఁడు రాముం
డు రవికుల నిజోత్తర భవ
భరతుఁడు పెండ్లాడినాఁడు భామిని సీతన్ 55
పరజన భేది దాశరథి పార్థ సుపుత్రకుఁ డీ జగన్మనో
హరుఁడు కనిష్ఠ జాతకుఁడు నా శ్రుతకీర్తినిఁ బొందగన్ సుమి
త్ర రమణ సూనుఁ డూర్మిలను రాముఁడు, పెండిలి యాడ మాండవిన్
భరతుఁడు, పెండ్లియాడెఁ గద భామిని సీతను ప్రేమ మీఱఁగన్ 54
చూచు చుండగ నెల్లరు చోద్యముగను
టేఁకు తలుపు లన్నింటినిఁ దాకి వీఁక
మంట లల్లనఁ జెలరేఁగ నింట నంత
నరయ సతి, గుబ్బగవ యనలావృతమ్ము 53
[గుబ్బ = తలుపు మీది గుండ్రముగ నుండు చెక్క దిమ్మ]
వరుసగ నిల్పి ప్రాణము నపాయము నేకము సేసి వాటినిన్
మరలిచి నాభి దేశమున మానుగఁ జేర్చి నుదాన మందునన్
విరియఁగఁ జేసి చిత్తమున వీడి గళమ్మును భ్రూకుటిన్ సువం
ద్య రగులఁ జేయ నగ్ని పతిఁ దల్చుచు దక్ష తనూజ దేహ మం
దరయఁగ నింతి గుబ్బగవ యగ్ని శిఖావృతమై వెలింగెడిన్ 52
అతి చిత్రమ్ములు భవ పం
చత లెంచ నతీతము మరు జన్మము నందం
చితముగఁ గాఁ గల దివ్విధిఁ
బతి యల్లుండై సపత్ని వరలెను సుతయై 51
నుతియింతుం గడు భక్తి శంకరుని నేనోరార నిత్యంబు సం
తత పూజార్హులు గాంచ సత్క్రమము సత్యం బయ్యెఁ జెప్పంగఁ బ
ర్వత సూనాద్వయి మేనకా సురనదీ బంధుత్వమున్ సానుమ
త్పతి యల్లుండుగఁ బుత్రియే సవతిగాఁ బ్రాప్తించెఁ జిత్రంబుగన్ 50
[సానుమత్పతి = కైలాస పతి; సానుమత్పుత్రి = పార్వతి (హిమవంతుని కూతురు) ;
మేనకకు శంకరుఁ డల్లుఁడు, గంగకు పార్వతి సవతి]
నిత్య ధర్మ రత మునివ్రజ సంభావ్య
నిర్మ లాంత రంగ నిరత శాంత
విగత దురిత నిచయ విబుధగ ణాజాత
శత్రు చయ మొసఁగుఁ బ్రశాంతి నెపుడు 49
ధాతృ కరాబ్జ సేవ్య బృహ దార్త జనోత్కర కామి తార్థ సం
ధాతృ విహంగ వాహన కథా వర గాన సుధా పునీత స
ద్గాత్ర రుచిప్రభా విభవ ధర్మ రతైక మనో విదగ్ధ దు
శ్శత్రు చయం బొసంగును బ్రశాంతిని నిత్యము మర్త్య కోటికిన్ 48
విద్య నొసఁగినఁ బెరుగును విజ్ఞత మఱి
తపము నొనరించ ఘనముగ దక్కుఁ బరము
దాన మర్థుల కిచ్చిన యేని, కాదు
లేదనఁగఁ, గల్గు భోగభాగ్యోదయమ్ము 47
పోదురె మూటఁ గట్టు కొని పుత్తడి విత్తులఁ బుణ్య లోకముల్
కాదన కిత్తు నున్నెడలఁ గాసులు సంతత మర్థు లెల్లరన్
వాదన లేల సాదరము పంపుదు దృప్తిగ నెవ్వ రేని, నే
లే దన, లేదు లేదనఁగ లీలగఁ గల్గును భోగ భాగ్యముల్ ! 46
నగలు నట్రలు పట్టు పినద్దము లవి
యెల్ల సున్నలు సుమ్మి మాయింట,మే మె
టులు వచింతుము తోబుట్టువులు మఱి రవి
చంద్రు లిద్ద రున్నను, లేదు చంద్రకాంతి 45
[చంద్రకాంతి = వెండి]
అందము లొల్కు చంద్రముఖి యాలి కలాధరుఁ బోలు తల్లియుం
జందురు లిద్ద రున్నఁ గనఁజాలము చంద్రిక లయ్యొ దైవమా
యెందు గృహాభ్రమందు మఱి యించుక యేని నిరంతరమ్మునుం
జిందులు వేసి ఘోరముగఁ జెల్వలు దిట్టలు పోరు సల్పఁగన్ 44
హర - గణేశ - కుమార – నంది :
కమలా మనోహ రానిమి
ష మణి గణేశ సుకుమార సత్కర నలినా
ర్చ్య మహానందిత మానస
విమల మునీంద్ర నుత దేవు విష్ణునిఁ దలఁతున్ 43
నిరతాధ్యయనులు వేదా
నురతులు విగత దురితౌఘ నుత చారిత్రుల్
పరమార్ష ధర్మ సచ్చా
తురకలు జంధ్యమ్ముఁ దాల్చెదురు యాజ్ఞికులై 42
[సత్ +చాతురక = సచ్చాతురక; చాతురక = పాలించుట]
ధరణీదేవ నరేంద్ర కార్పటిక సద్వం శాభిజాతుల్ తమిం
బరమార్థాదిక వస్తు సంచయ సుసంప్రాప్తార్థులై ధాత్రినిన్,
నిరతం బెల్లరు హాస్య వాక్య తతి సాన్నిధ్యమ్ము నవ్వంగ నీ
తురకల్, జంధ్యముఁ దాల్చి యజ్ఞముల నెంతో శ్రద్ధతోఁ జేయరే 41
[తురక = మ్లేచ్ఛుఁడు]
అవి యివి యింపగు మాట ల
నవరతము నుడివెడు వార నయ వంచనులే
భువి సంభావ్యు లగుదురే !
చెవిఁ బువ్వులఁ బెట్టువాఁడె శిష్టుఁడు జగతిన్ ! 40
ఎవ రేమన్నను సుంత యేని మన మందెన్నండు శంకించ కం
త వివేకమ్ము సెలంగ నమ్రుఁ డయి సద్భక్తుండు దేవీ పదా
బ్జ విలాసమ్ములనుం బరిభ్రమణ మాపాదించి కందోయికిం
జెవిలోఁ బువ్వులఁ బెట్టువాఁడె గుణసంశీలుండు ముమ్మాటికిన్ 39
విలపించు వాని కింపుగఁ
బలు తీరుల నూఱడించుఁ బదముల తోడన్
జల మయము లైన కను గ్రం
తలలో స్వర్గమ్ముఁ జూపు ధన్యుఁడె కవియౌ 38
కలలం దేలి రసోత్తమంబులు మహా కావ్యంబులన్ వ్రాసి యూ
హల యాందోళము లందుఁ దేలుచును నిత్యంబింక నెందేని భా
షల మాధుర్యము నిండి నట్టి సుమహా శబ్దార్థ రమ్యంపు బుం
తలలో స్వర్గముఁ జూపువాఁడె కవియౌ ధాత్రీ తలం బందునన్ 37
కాళీయుని భార్యలు కృష్ణుని వేడుకొను సందర్భము:
మూరిన వగపున వేఁడుచు
నారీ ఫణితతి, కృశించిన, భుజగ వరకాం
తేరిత కరుణా వాక్కుల్,
దారుణ కృష్ణభుజగము, సుధల్ వెలి గ్రక్కెన్ 36
ధారుణి ధర్మ రక్షణము దైత్య వినాశము గోరి విష్ణు విం
పారఁగ కృష్ణఁడై భవము నంద ననంతుఁడు నెమ్మి నెత్తె స
త్కారణ జన్ముఁడౌ బలుని గా నవతారము గోకులమ్మునన్
దారుణ కృష్ణసర్పము సుధల్ వెలి గ్రక్కుచు నుండె సత్కవీ 35
[కృష్ణ సర్పము = కృష్ణుని (విష్ణువుని) శయనమైన సర్పము]
పెండ్లి వలదన్న భావ్యమే పిన్నఁ దనము
నందు దిక్కగు జనకుఁ డమందముగను
జీవితాంతము మఱి సురుచిరము నెట్టి
దిక్కు లేనప్డు దిక్కు నా కక్క! మగఁడె 34
వెక్కసమైన ద్వేష మలివేణికి నీ మగజాతి యన్నచో
నొక్క దినంబు పట్టణము నొంటరిగం జన రాత్రి యయ్యినన్
నక్కిరి చుట్టు ముట్టును ఘనమ్ముగ నచ్చటఁ జోరులే చుమీ
యెక్కడ దిక్కు లేదు మఱి యిప్పుడ యక్క! మగండు దిక్కగున్ 33
[అక్క = ఔర; మగఁడు = వీర పురుషుఁడు]
సకలము మా కెఱుకే యని
కుకవుల్ పల్కిరి శ్రుతి యుగ ఘోరమ్ముగ నే
రక వావి వరుస లివ్విధి
శుకయోగికి నల్లుఁ డయ్యె సురనది సుతుఁడే 32
శుక యోగీంద్రున కౌను భీష్ముఁ డట సంశోధించ చిన్నాన్నయే
శుక యోగీంద్రుని యల్లుఁడే సుర నదీజుం దాతగం బేర్కొనుం
బ్రకటంబై తెలియంగఁ బౌత్రుల కిటుల్ భాషించె, వైభ్రాజుఁడే
శుకయోగీంద్రున కల్లుఁ డయ్యెఁ గద, భీష్ముం డంద ఱుప్పొంగగన్ 31
[వైభ్రాజుఁడు = విభ్రాజుని కొడుకు, అణుహుడు]
కల్మష వినాశకుఁడు దాఁ
బల్మరు రామా యటంచు భాషించు మహా
శాల్మలి సంస్థిత కోకిల
వాల్మీకికి రాజమండ్రి వాసమ్ము గదా 30
[రాజము +అండ్రి = రాజమండ్రి; రాజము = రజస్సంబంధ మైనది;
అండ్రి = అనిరి; వాసము =ఇల్లు / పుట్ట]
సద్యస్స్ఫూర్తి వికాసం
బాద్యంతద్యోతమానమై తనరంగన్
హృద్యాలంకార రహిత
పద్యము రాదనెను గరికిపాటికి నలుకన్ 29
గద్యము వ్రాయ రాదనుచుఁ గమ్మగఁ జిన్నయసూరి కం చనెం
బద్యము రాదనెన్ గరికిపాటికిఁ గోపము హద్దు మీఱఁగన్
విద్యల విల్లునందునను విస్తృత వేత్త నరుండు కాదనెన్
హృద్య విఘాతముల్ పలుకు లివ్విధిఁ బల్క వినంగ నోపునే 28
మేలుగ వాణీ లక్ష్మీ
శూలిసతీ పావనానసూయా సీతా
లీలావతీ ముఖ మహా
స్త్రీలకు మ్రొక్కిన ధనమును శ్రేయముఁ గల్గున్ 27
కాలము నుత్తరించ నతి కౌతుక మందునఁ బౌర వాసమై
ప్రోలులు వెల్గ నింపుగ సరోవర భాసిత నారికేళ స
త్తాల పలాశి సస్య ఫల ధాతు సుసంహిత సంగ తేద్ధ శా
స్త్రీలకు మ్రొక్కినన్ ధనము శ్రేయము శౌర్యము గల్గు నిద్ధరన్ 26
[శాస్త్రి+ఇల = శాస్త్రీల; శాస్త్రి = శాస్త్రవిదుఁడు]
సీత లిద్దఱు లేరుగ నాతు లపుడు
ద్రౌపదియు సీత లొకతండ్రి తనయలుగ ద
లంపఁ దగ దెన్నఁడు యుగముల యెడ గలదు
లలనల నడుమ గనుమ యలరుచు నింక 25
ద్రౌపది సీత యంచు నొక ధర్మ రతుండు పతివ్ర తాఖ్యలే
యేపగుఁ బ్రేమ నామముల నింపుగఁ బెట్టి నిరంతరమ్మునున్
వే పిలువంగ వారిఁ గని విస్మయ మొంది తలంచి తివ్విధిన్
ద్రౌపది సీత లిద్ద రొకతండ్రికిఁ బుట్టిన బిడ్డలే కదా 24
తన కింక సంతతి కలుగ
దని నుడువఁగ వైద్యు లెల్లఁ దనదు ననుఁగు మి
త్రుని దారిద్ర్యాకలితుని
తనయను జెల్లెలిని హరుఁడు దారలుగఁ గొనెన్ 23
[దారలు = దానములు (దత్తత)]
ఘన మగు బ్రహ్మ వంశమునఁ గల్గి దురాత్ముఁడునై మహా మద
మ్మున విహరించి లోకములు మూర్ఖత మీఱఁగ ముజ్జగమ్ములం
గనులను గాంచి నంతటను గ్రౌర్యమునన్ దశకంఠుఁ డన్యపుం
దనయను జెల్లెలిన్ హరుఁడు దారలుగా గ్రహియించెఁ జూడుమా 22
[హరుఁడు = అపహరించువాఁడు]
కారుణ్యంబున సుర సహ
కారంబున నిజ తపః ప్రకాశమున శివున్
మారహరు హరుఁ, నుడువగం
జారులు నుతియింపఁగ హరి, శైలజఁ గూడెన్ 21
ఘోర తపంబు సల్పఁగ నకుంఠిత దీక్ష వహించి దుఃఖ సం
తారకు శైలధన్వు మమతం బడయంగఁ దరించి యింపుగం
జారు తరైక రూపవతి శంభు మహేశుని, దేవలోకపుం
జారులు ప్రస్తుతింప, హరిశైలజఁ గూడె సురాళి మేలుకై 20
[చారులు = వేగులు; హరిశైలజ = పచ్చని కొండకు కూతురు, పార్వతి;
నానా లతా ద్రుమ విరాజిత హిమాద్రి పచ్చగా నుండునని భావన.]
హర్మ్యము లందు నది మహా
హర్మ్యము మత్స్య మను దేశ మందున నెంచన్
ధర్మ్య మన ప్రజను మత్స్యము
హర్మ్యంబున నీదులాడె నవె మత్స్యంబుల్ ! 19
ధర్మ్యావాస మటంచు భాసిలెడి సద్ధామంబు నిత్యమ్ము ర
మ్యోర్మ్యా లంబిత సాధు నీరయుత పంపోక్తేద్ధ కాసార సా
ధర్మ్యం బైన తటాక ముండ నతి విస్తారంబునై వెల్గు నా
హర్మ్యంబందున నీదులాడె నవె మత్స్యంబుల్ గనన్ వింతయే 18
మకరిపై కరి కరి పైన మకరి పెనఁగి
పెనఁగి పోరాడఁ గరి రాజు కనలి చెనక
వేయి యేండ్లు కరము డస్సి వేఁడ వేగఁ
గరినిఁ , జంపి యమ్మకరినిఁ , గాచెను హరి 17
కరిపై నక్రము విక్రమంబునఁ జెలంగం గుంజ రంబంత మీ
నర శార్దూలముపై పెనంగి కరమున్ నారాయణున్ వేడగం
బర మోదారు గజేంద్రు నెయ్యమున , విధ్వస్తాంగ లీలా మహా
కరినిం జంపియు నక్రమున్, గరుణతోఁ గాచెన్ ముకుందుం డొగిన్ 16
జగ మనఁగ నసురులె మానుషాదు లౌర
రాక్షసాధిపుఁ గ్రూరంపు వీక్షణమున
వినఁగ వింతయై తోచిన వేల్పుగొంగ
కనకకశిపుఁ బూజయె కాఁచుఁగద జగమును 15
ఉత్సాహము:
వినుచు విష్ణు గాథ లెల్ల వీను లలర రక్తిఁ గ్రో
లిన పదామృతమ్ము చేయ, లేచి యుదయ మందు పా
వనపు స్నాన మాచరించి భక్తి నియమ నిష్ఠలం,
గనక కశిపుఁ, బూజయే జగమ్ముఁ బ్రోచు నెప్పుడున్ 14
[ కనక = చూడక (తినక); కశిపువు = అన్నము]
ఇందుమౌళిఁ గోరి పతిగ నిందువదన
డెంద మందునఁ జింతించి జెంది విసుగు
నరయ దన్య మత్యుత్తమ మైన, వొంద
నభవు, ముఖముఁ జూడదఁట హిమాద్రిపుత్రి 13
[ముఖము = ఉపాయము]
సభయ సువిస్మ యావృత విషాద వికార భరాత్మ కాల నం
గ భవుఁడు నిశ్చయించె శితి కంఠునిఁ గొల్వఁ దపమ్మునన్ మనో
విభవము గాంచ నెంచి మది పిల్వ మహా వటు వేషధారి యా
యభవు ముఖంబుఁ జూడదఁట యద్రితనూజ తపోనిమగ్నతన్ 12
బ్రతికినఁ దా నొక్కఁ డిట ని
యతి నయ్యది చాల దయ్య యలయక ధృతినిన్
సతత మవినీతిపై పో
రతి మూలము సర్వ ధర్మ రక్షణకు భువిన్ 11
[పోరు + అతి =పోరతి; అతి = ఎక్కువ]
మతి మంతుల్ వచియింత్రు మంచి నిల నింపంగన్ మహాదుఃఖ వే
పిత సర్వాంగ నరవ్రజమ్మునకు క్షుత్పీ డార్త సమ్మోహ సం
తతి కిద్ధాత్రి ధనమ్ము పంచవలె స్వార్థంబందు కించి త్తుపా
రతియే మూలము సర్వధర్మముల సంరక్షింప లోకమ్మునన్ 10
[ఉపారతి = మానుట]
అంద్రు కవు లూఱక కురం
గేంద్రము గెంతుచు వడివడి నింపుగ, లేదీ
సంద్రము గింద్రము నెందును
చంద్రునిలో లేడి, తినెను జగతినిఁ దృణమున్ 9
చంద్ర నిభాస్య సీత గ్రహ చారము నేమన వచ్చు రాజ రా
జేంద్రులు మెచ్చు భోజనము లెన్నని తాఁ దినెఁ గంద మూలముల్
సంద్రము దాటి దైత్యు చెఱ శారము జానకి యారగించెనే
చంద్రునిలోని లేడి తినసాగెను ధారుణిపై తృణంబులన్ 8
పుంస్త్వమగు భూష నీచా
పుంస్త్వము ధీరులకుఁ దాపము సుమి వసుధలోఁ
బుంస్త్వ మధిక మించుక కా
పుంస్త్వము లేనట్టి భర్త పుత్రుం గాంచెన్ 7
[నీచ +అపుంస్త్వము = నీచాపుంస్త్వము; కా పుంస్త్వము = చెడ్డ పౌరుషము]
కొడుకు కూడ పౌరుష హీనుఁడు కాగలఁ డేమో యని సతి బాధ:
విమలమతి నుతించెన్ సతి
కమలాయత లోచను గృపఁ గావు మనుచుఁ బుం
స్త్వము లేని భర్త యవుఁబో
కొమరున్ సతి గాంచె నెట్లొకో యో కృష్ణా 6
[పుంస్త్వము = పౌరుషము]
విని నంతనె ప్రహ్లాదు వ
చనములు దా దూఱె నిఁక నచర చర తతులన్
మనుజుల ద్విజములఁ గన నది
శునకమ్మయ్యెను మురారి సురలు నుతింపన్ 5
ఇన చంద్రద్వయ మయ్యె చక్ర యుగమే యింపార వేదమ్ములే
ఘన వాహమ్ములు బ్రహ్మ సారథి యనంగం గార్ము కంబయ్యె మే
రు నగంబే రథ మయ్యెఁ బృధ్వి త్రిపురుల్ రోదించఁ దాక్షాయణీ
శున కమ్మయ్యెను విష్ణుదేవుఁడు సురస్తోమంబు కీర్తింపఁగన్ 4
[దాక్షాయణీ + ఈశునకు + అమ్ము +అయ్యెను; అమ్ము = బాణము]
శ్రేయస్తర పింజర రమ
ణీ యాకా రాభరణ ఘృణి విమోహితుఁడై
పాయక నలంకరింపఁగ
రాయలు కేలన్ ధరించె రమణి పదములన్ 3
[పదములు = వస్తువులు (ఆభరణములు)]
ఆయత కామ సంజనకుఁ డార్తవ దుస్సహ చండ బాణముల్
వేయఁగ నోప లేఁ డొకఁడు వీర గణోత్తమ భోజ్య రాజ్య సం
ధాయకుఁ డైన నేమి వసుధాపతి కాంతకు దాసుఁడే యనన్
రాయలు కేలఁ దాల్చెఁ జెలి రమ్యపదంబుల నూపురమ్ములన్ 2
అర్జునుఁడు కృష్ణునితో:
భామ నిభ తేజ! రవిసో
మామర వంద్య! నలినాయతాక్ష! రుచిర స
త్కామ బహుళ! ముని హృదయా
రామ! మురారీ! బుధజన రక్షా దక్షా! 1
తర ళోద్యత్శిత ఘోర శూల కరి దైత్యశ్రేణికిన్ దుర్భయం
కరి మౌనీంద్ర నికాయ మోక్ష కరి దుష్కార్యాత్మ విధ్వంస క
ర్యురు గౌరీ పతి చిత్త తోష కరి తా యోగీశ్వరీ గౌరి శాం
కరి కాపాడుచు నుండు ముజ్జగములన్ గారుణ్య వారాశియై 58
ప్రాణ సమ సతిని ధృతిని రామ భద్రుఁ
డెద వగపు నింపి కానేర దెన్నఁ డైన
ధర్మవర్తన మడ్డు కర్తవ్యమునకు 57
దొడ్డాలిన్ సుతు భూమి సూర్యకుల జాతుండెల్లఁ గోల్పోయెనే
చెడ్డం జేయఁగఁ గైక రాముఁ డకటా సీతాసతిం గోల్పడెన్
విడ్డూరంబుగ ధర్మనందనుఁడు దా వీక్షించెఁ గాంతారమే
యడ్డం బయ్యెను ధర్మవర్తనము కట్టా కార్య సంసిద్ధికిన్ 56
వర లక్ష్మణాగ్రజుండు ద
శరథాగ్ర తనూజుఁడు ఘన చాపుఁడు రాముం
డు రవికుల నిజోత్తర భవ
భరతుఁడు పెండ్లాడినాఁడు భామిని సీతన్ 55
పరజన భేది దాశరథి పార్థ సుపుత్రకుఁ డీ జగన్మనో
హరుఁడు కనిష్ఠ జాతకుఁడు నా శ్రుతకీర్తినిఁ బొందగన్ సుమి
త్ర రమణ సూనుఁ డూర్మిలను రాముఁడు, పెండిలి యాడ మాండవిన్
భరతుఁడు, పెండ్లియాడెఁ గద భామిని సీతను ప్రేమ మీఱఁగన్ 54
టేఁకు తలుపు లన్నింటినిఁ దాకి వీఁక
మంట లల్లనఁ జెలరేఁగ నింట నంత
నరయ సతి, గుబ్బగవ యనలావృతమ్ము 53
[గుబ్బ = తలుపు మీది గుండ్రముగ నుండు చెక్క దిమ్మ]
వరుసగ నిల్పి ప్రాణము నపాయము నేకము సేసి వాటినిన్
మరలిచి నాభి దేశమున మానుగఁ జేర్చి నుదాన మందునన్
విరియఁగఁ జేసి చిత్తమున వీడి గళమ్మును భ్రూకుటిన్ సువం
ద్య రగులఁ జేయ నగ్ని పతిఁ దల్చుచు దక్ష తనూజ దేహ మం
దరయఁగ నింతి గుబ్బగవ యగ్ని శిఖావృతమై వెలింగెడిన్ 52
అతి చిత్రమ్ములు భవ పం
చత లెంచ నతీతము మరు జన్మము నందం
చితముగఁ గాఁ గల దివ్విధిఁ
బతి యల్లుండై సపత్ని వరలెను సుతయై 51
నుతియింతుం గడు భక్తి శంకరుని నేనోరార నిత్యంబు సం
తత పూజార్హులు గాంచ సత్క్రమము సత్యం బయ్యెఁ జెప్పంగఁ బ
ర్వత సూనాద్వయి మేనకా సురనదీ బంధుత్వమున్ సానుమ
త్పతి యల్లుండుగఁ బుత్రియే సవతిగాఁ బ్రాప్తించెఁ జిత్రంబుగన్ 50
[సానుమత్పతి = కైలాస పతి; సానుమత్పుత్రి = పార్వతి (హిమవంతుని కూతురు) ;
మేనకకు శంకరుఁ డల్లుఁడు, గంగకు పార్వతి సవతి]
నిర్మ లాంత రంగ నిరత శాంత
విగత దురిత నిచయ విబుధగ ణాజాత
శత్రు చయ మొసఁగుఁ బ్రశాంతి నెపుడు 49
ధాతృ కరాబ్జ సేవ్య బృహ దార్త జనోత్కర కామి తార్థ సం
ధాతృ విహంగ వాహన కథా వర గాన సుధా పునీత స
ద్గాత్ర రుచిప్రభా విభవ ధర్మ రతైక మనో విదగ్ధ దు
శ్శత్రు చయం బొసంగును బ్రశాంతిని నిత్యము మర్త్య కోటికిన్ 48
తపము నొనరించ ఘనముగ దక్కుఁ బరము
దాన మర్థుల కిచ్చిన యేని, కాదు
లేదనఁగఁ, గల్గు భోగభాగ్యోదయమ్ము 47
పోదురె మూటఁ గట్టు కొని పుత్తడి విత్తులఁ బుణ్య లోకముల్
కాదన కిత్తు నున్నెడలఁ గాసులు సంతత మర్థు లెల్లరన్
వాదన లేల సాదరము పంపుదు దృప్తిగ నెవ్వ రేని, నే
లే దన, లేదు లేదనఁగ లీలగఁ గల్గును భోగ భాగ్యముల్ ! 46
నగలు నట్రలు పట్టు పినద్దము లవి
యెల్ల సున్నలు సుమ్మి మాయింట,మే మె
టులు వచింతుము తోబుట్టువులు మఱి రవి
చంద్రు లిద్ద రున్నను, లేదు చంద్రకాంతి 45
[చంద్రకాంతి = వెండి]
అందము లొల్కు చంద్రముఖి యాలి కలాధరుఁ బోలు తల్లియుం
జందురు లిద్ద రున్నఁ గనఁజాలము చంద్రిక లయ్యొ దైవమా
యెందు గృహాభ్రమందు మఱి యించుక యేని నిరంతరమ్మునుం
జిందులు వేసి ఘోరముగఁ జెల్వలు దిట్టలు పోరు సల్పఁగన్ 44
కమలా మనోహ రానిమి
ష మణి గణేశ సుకుమార సత్కర నలినా
ర్చ్య మహానందిత మానస
విమల మునీంద్ర నుత దేవు విష్ణునిఁ దలఁతున్ 43
నురతులు విగత దురితౌఘ నుత చారిత్రుల్
పరమార్ష ధర్మ సచ్చా
తురకలు జంధ్యమ్ముఁ దాల్చెదురు యాజ్ఞికులై 42
[సత్ +చాతురక = సచ్చాతురక; చాతురక = పాలించుట]
ధరణీదేవ నరేంద్ర కార్పటిక సద్వం శాభిజాతుల్ తమిం
బరమార్థాదిక వస్తు సంచయ సుసంప్రాప్తార్థులై ధాత్రినిన్,
నిరతం బెల్లరు హాస్య వాక్య తతి సాన్నిధ్యమ్ము నవ్వంగ నీ
తురకల్, జంధ్యముఁ దాల్చి యజ్ఞముల నెంతో శ్రద్ధతోఁ జేయరే 41
[తురక = మ్లేచ్ఛుఁడు]
అవి యివి యింపగు మాట ల
నవరతము నుడివెడు వార నయ వంచనులే
భువి సంభావ్యు లగుదురే !
చెవిఁ బువ్వులఁ బెట్టువాఁడె శిష్టుఁడు జగతిన్ ! 40
ఎవ రేమన్నను సుంత యేని మన మందెన్నండు శంకించ కం
త వివేకమ్ము సెలంగ నమ్రుఁ డయి సద్భక్తుండు దేవీ పదా
బ్జ విలాసమ్ములనుం బరిభ్రమణ మాపాదించి కందోయికిం
జెవిలోఁ బువ్వులఁ బెట్టువాఁడె గుణసంశీలుండు ముమ్మాటికిన్ 39
విలపించు వాని కింపుగఁ
బలు తీరుల నూఱడించుఁ బదముల తోడన్
జల మయము లైన కను గ్రం
తలలో స్వర్గమ్ముఁ జూపు ధన్యుఁడె కవియౌ 38
కలలం దేలి రసోత్తమంబులు మహా కావ్యంబులన్ వ్రాసి యూ
హల యాందోళము లందుఁ దేలుచును నిత్యంబింక నెందేని భా
షల మాధుర్యము నిండి నట్టి సుమహా శబ్దార్థ రమ్యంపు బుం
తలలో స్వర్గముఁ జూపువాఁడె కవియౌ ధాత్రీ తలం బందునన్ 37
కాళీయుని భార్యలు కృష్ణుని వేడుకొను సందర్భము:
మూరిన వగపున వేఁడుచు
నారీ ఫణితతి, కృశించిన, భుజగ వరకాం
తేరిత కరుణా వాక్కుల్,
దారుణ కృష్ణభుజగము, సుధల్ వెలి గ్రక్కెన్ 36
ధారుణి ధర్మ రక్షణము దైత్య వినాశము గోరి విష్ణు విం
పారఁగ కృష్ణఁడై భవము నంద ననంతుఁడు నెమ్మి నెత్తె స
త్కారణ జన్ముఁడౌ బలుని గా నవతారము గోకులమ్మునన్
దారుణ కృష్ణసర్పము సుధల్ వెలి గ్రక్కుచు నుండె సత్కవీ 35
[కృష్ణ సర్పము = కృష్ణుని (విష్ణువుని) శయనమైన సర్పము]
పెండ్లి వలదన్న భావ్యమే పిన్నఁ దనము
నందు దిక్కగు జనకుఁ డమందముగను
జీవితాంతము మఱి సురుచిరము నెట్టి
దిక్కు లేనప్డు దిక్కు నా కక్క! మగఁడె 34
వెక్కసమైన ద్వేష మలివేణికి నీ మగజాతి యన్నచో
నొక్క దినంబు పట్టణము నొంటరిగం జన రాత్రి యయ్యినన్
నక్కిరి చుట్టు ముట్టును ఘనమ్ముగ నచ్చటఁ జోరులే చుమీ
యెక్కడ దిక్కు లేదు మఱి యిప్పుడ యక్క! మగండు దిక్కగున్ 33
[అక్క = ఔర; మగఁడు = వీర పురుషుఁడు]
కుకవుల్ పల్కిరి శ్రుతి యుగ ఘోరమ్ముగ నే
రక వావి వరుస లివ్విధి
శుకయోగికి నల్లుఁ డయ్యె సురనది సుతుఁడే 32
శుక యోగీంద్రున కౌను భీష్ముఁ డట సంశోధించ చిన్నాన్నయే
శుక యోగీంద్రుని యల్లుఁడే సుర నదీజుం దాతగం బేర్కొనుం
బ్రకటంబై తెలియంగఁ బౌత్రుల కిటుల్ భాషించె, వైభ్రాజుఁడే
శుకయోగీంద్రున కల్లుఁ డయ్యెఁ గద, భీష్ముం డంద ఱుప్పొంగగన్ 31
[వైభ్రాజుఁడు = విభ్రాజుని కొడుకు, అణుహుడు]
బల్మరు రామా యటంచు భాషించు మహా
శాల్మలి సంస్థిత కోకిల
వాల్మీకికి రాజమండ్రి వాసమ్ము గదా 30
[రాజము +అండ్రి = రాజమండ్రి; రాజము = రజస్సంబంధ మైనది;
అండ్రి = అనిరి; వాసము =ఇల్లు / పుట్ట]
బాద్యంతద్యోతమానమై తనరంగన్
హృద్యాలంకార రహిత
పద్యము రాదనెను గరికిపాటికి నలుకన్ 29
గద్యము వ్రాయ రాదనుచుఁ గమ్మగఁ జిన్నయసూరి కం చనెం
బద్యము రాదనెన్ గరికిపాటికిఁ గోపము హద్దు మీఱఁగన్
విద్యల విల్లునందునను విస్తృత వేత్త నరుండు కాదనెన్
హృద్య విఘాతముల్ పలుకు లివ్విధిఁ బల్క వినంగ నోపునే 28
మేలుగ వాణీ లక్ష్మీ
శూలిసతీ పావనానసూయా సీతా
లీలావతీ ముఖ మహా
స్త్రీలకు మ్రొక్కిన ధనమును శ్రేయముఁ గల్గున్ 27
కాలము నుత్తరించ నతి కౌతుక మందునఁ బౌర వాసమై
ప్రోలులు వెల్గ నింపుగ సరోవర భాసిత నారికేళ స
త్తాల పలాశి సస్య ఫల ధాతు సుసంహిత సంగ తేద్ధ శా
స్త్రీలకు మ్రొక్కినన్ ధనము శ్రేయము శౌర్యము గల్గు నిద్ధరన్ 26
[శాస్త్రి+ఇల = శాస్త్రీల; శాస్త్రి = శాస్త్రవిదుఁడు]
ద్రౌపదియు సీత లొకతండ్రి తనయలుగ ద
లంపఁ దగ దెన్నఁడు యుగముల యెడ గలదు
లలనల నడుమ గనుమ యలరుచు నింక 25
ద్రౌపది సీత యంచు నొక ధర్మ రతుండు పతివ్ర తాఖ్యలే
యేపగుఁ బ్రేమ నామముల నింపుగఁ బెట్టి నిరంతరమ్మునున్
వే పిలువంగ వారిఁ గని విస్మయ మొంది తలంచి తివ్విధిన్
ద్రౌపది సీత లిద్ద రొకతండ్రికిఁ బుట్టిన బిడ్డలే కదా 24
తన కింక సంతతి కలుగ
దని నుడువఁగ వైద్యు లెల్లఁ దనదు ననుఁగు మి
త్రుని దారిద్ర్యాకలితుని
తనయను జెల్లెలిని హరుఁడు దారలుగఁ గొనెన్ 23
[దారలు = దానములు (దత్తత)]
ఘన మగు బ్రహ్మ వంశమునఁ గల్గి దురాత్ముఁడునై మహా మద
మ్మున విహరించి లోకములు మూర్ఖత మీఱఁగ ముజ్జగమ్ములం
గనులను గాంచి నంతటను గ్రౌర్యమునన్ దశకంఠుఁ డన్యపుం
దనయను జెల్లెలిన్ హరుఁడు దారలుగా గ్రహియించెఁ జూడుమా 22
[హరుఁడు = అపహరించువాఁడు]
కారుణ్యంబున సుర సహ
కారంబున నిజ తపః ప్రకాశమున శివున్
మారహరు హరుఁ, నుడువగం
జారులు నుతియింపఁగ హరి, శైలజఁ గూడెన్ 21
ఘోర తపంబు సల్పఁగ నకుంఠిత దీక్ష వహించి దుఃఖ సం
తారకు శైలధన్వు మమతం బడయంగఁ దరించి యింపుగం
జారు తరైక రూపవతి శంభు మహేశుని, దేవలోకపుం
జారులు ప్రస్తుతింప, హరిశైలజఁ గూడె సురాళి మేలుకై 20
[చారులు = వేగులు; హరిశైలజ = పచ్చని కొండకు కూతురు, పార్వతి;
నానా లతా ద్రుమ విరాజిత హిమాద్రి పచ్చగా నుండునని భావన.]
హర్మ్యము లందు నది మహా
హర్మ్యము మత్స్య మను దేశ మందున నెంచన్
ధర్మ్య మన ప్రజను మత్స్యము
హర్మ్యంబున నీదులాడె నవె మత్స్యంబుల్ ! 19
ధర్మ్యావాస మటంచు భాసిలెడి సద్ధామంబు నిత్యమ్ము ర
మ్యోర్మ్యా లంబిత సాధు నీరయుత పంపోక్తేద్ధ కాసార సా
ధర్మ్యం బైన తటాక ముండ నతి విస్తారంబునై వెల్గు నా
హర్మ్యంబందున నీదులాడె నవె మత్స్యంబుల్ గనన్ వింతయే 18
మకరిపై కరి కరి పైన మకరి పెనఁగి
పెనఁగి పోరాడఁ గరి రాజు కనలి చెనక
వేయి యేండ్లు కరము డస్సి వేఁడ వేగఁ
గరినిఁ , జంపి యమ్మకరినిఁ , గాచెను హరి 17
కరిపై నక్రము విక్రమంబునఁ జెలంగం గుంజ రంబంత మీ
నర శార్దూలముపై పెనంగి కరమున్ నారాయణున్ వేడగం
బర మోదారు గజేంద్రు నెయ్యమున , విధ్వస్తాంగ లీలా మహా
కరినిం జంపియు నక్రమున్, గరుణతోఁ గాచెన్ ముకుందుం డొగిన్ 16
రాక్షసాధిపుఁ గ్రూరంపు వీక్షణమున
వినఁగ వింతయై తోచిన వేల్పుగొంగ
కనకకశిపుఁ బూజయె కాఁచుఁగద జగమును 15
ఉత్సాహము:
వినుచు విష్ణు గాథ లెల్ల వీను లలర రక్తిఁ గ్రో
లిన పదామృతమ్ము చేయ, లేచి యుదయ మందు పా
వనపు స్నాన మాచరించి భక్తి నియమ నిష్ఠలం,
గనక కశిపుఁ, బూజయే జగమ్ముఁ బ్రోచు నెప్పుడున్ 14
[ కనక = చూడక (తినక); కశిపువు = అన్నము]
ఇందుమౌళిఁ గోరి పతిగ నిందువదన
డెంద మందునఁ జింతించి జెంది విసుగు
నరయ దన్య మత్యుత్తమ మైన, వొంద
నభవు, ముఖముఁ జూడదఁట హిమాద్రిపుత్రి 13
[ముఖము = ఉపాయము]
సభయ సువిస్మ యావృత విషాద వికార భరాత్మ కాల నం
గ భవుఁడు నిశ్చయించె శితి కంఠునిఁ గొల్వఁ దపమ్మునన్ మనో
విభవము గాంచ నెంచి మది పిల్వ మహా వటు వేషధారి యా
యభవు ముఖంబుఁ జూడదఁట యద్రితనూజ తపోనిమగ్నతన్ 12
బ్రతికినఁ దా నొక్కఁ డిట ని
యతి నయ్యది చాల దయ్య యలయక ధృతినిన్
సతత మవినీతిపై పో
రతి మూలము సర్వ ధర్మ రక్షణకు భువిన్ 11
[పోరు + అతి =పోరతి; అతి = ఎక్కువ]
మతి మంతుల్ వచియింత్రు మంచి నిల నింపంగన్ మహాదుఃఖ వే
పిత సర్వాంగ నరవ్రజమ్మునకు క్షుత్పీ డార్త సమ్మోహ సం
తతి కిద్ధాత్రి ధనమ్ము పంచవలె స్వార్థంబందు కించి త్తుపా
రతియే మూలము సర్వధర్మముల సంరక్షింప లోకమ్మునన్ 10
[ఉపారతి = మానుట]
గేంద్రము గెంతుచు వడివడి నింపుగ, లేదీ
సంద్రము గింద్రము నెందును
చంద్రునిలో లేడి, తినెను జగతినిఁ దృణమున్ 9
చంద్ర నిభాస్య సీత గ్రహ చారము నేమన వచ్చు రాజ రా
జేంద్రులు మెచ్చు భోజనము లెన్నని తాఁ దినెఁ గంద మూలముల్
సంద్రము దాటి దైత్యు చెఱ శారము జానకి యారగించెనే
చంద్రునిలోని లేడి తినసాగెను ధారుణిపై తృణంబులన్ 8
పుంస్త్వమగు భూష నీచా
పుంస్త్వము ధీరులకుఁ దాపము సుమి వసుధలోఁ
బుంస్త్వ మధిక మించుక కా
పుంస్త్వము లేనట్టి భర్త పుత్రుం గాంచెన్ 7
[నీచ +అపుంస్త్వము = నీచాపుంస్త్వము; కా పుంస్త్వము = చెడ్డ పౌరుషము]
కొడుకు కూడ పౌరుష హీనుఁడు కాగలఁ డేమో యని సతి బాధ:
విమలమతి నుతించెన్ సతి
కమలాయత లోచను గృపఁ గావు మనుచుఁ బుం
స్త్వము లేని భర్త యవుఁబో
కొమరున్ సతి గాంచె నెట్లొకో యో కృష్ణా 6
[పుంస్త్వము = పౌరుషము]
చనములు దా దూఱె నిఁక నచర చర తతులన్
మనుజుల ద్విజములఁ గన నది
శునకమ్మయ్యెను మురారి సురలు నుతింపన్ 5
ఇన చంద్రద్వయ మయ్యె చక్ర యుగమే యింపార వేదమ్ములే
ఘన వాహమ్ములు బ్రహ్మ సారథి యనంగం గార్ము కంబయ్యె మే
రు నగంబే రథ మయ్యెఁ బృధ్వి త్రిపురుల్ రోదించఁ దాక్షాయణీ
శున కమ్మయ్యెను విష్ణుదేవుఁడు సురస్తోమంబు కీర్తింపఁగన్ 4
[దాక్షాయణీ + ఈశునకు + అమ్ము +అయ్యెను; అమ్ము = బాణము]
ణీ యాకా రాభరణ ఘృణి విమోహితుఁడై
పాయక నలంకరింపఁగ
రాయలు కేలన్ ధరించె రమణి పదములన్ 3
[పదములు = వస్తువులు (ఆభరణములు)]
ఆయత కామ సంజనకుఁ డార్తవ దుస్సహ చండ బాణముల్
వేయఁగ నోప లేఁ డొకఁడు వీర గణోత్తమ భోజ్య రాజ్య సం
ధాయకుఁ డైన నేమి వసుధాపతి కాంతకు దాసుఁడే యనన్
రాయలు కేలఁ దాల్చెఁ జెలి రమ్యపదంబుల నూపురమ్ములన్ 2
అర్జునుఁడు కృష్ణునితో:
భామ నిభ తేజ! రవిసో
మామర వంద్య! నలినాయతాక్ష! రుచిర స
త్కామ బహుళ! ముని హృదయా
రామ! మురారీ! బుధజన రక్షా దక్షా! 1
