విడ్డూరము నీ వన నది
యొడ్డున వన భోజనమ్ము లుండఁగ మనకే
మడ్డము చెడ్డ జనాళికి
వడ్డించెడివాఁడు శత్రువా? తిననొప్పున్ 60
దొడ్డతనంబు వా రిడఁగ దొడ్డగు గడ్డను దుడ్డు లీయకే
గడ్డు దినంబు లందకట కన్పడఁ బచ్చడి పప్పుతో నిటన్
గడ్డ పెరుంగు దప్పళము కమ్మని కూరలు నప్పడమ్ములున్
వడ్డనఁ జేయువాఁడు పగవాఁడె! తినందగు నిర్భయమ్ముగన్ 59
[పగవాఁడె! కాదు]
అప్పుల బడబాగ్నిఁ గనమె
యొప్పదె దావానలమ్ము నుర్విన్ రేగన్
గుప్పున శిలాద్రవం బట
నిప్పులకొండ యనఁదగును నీహారాద్రిన్ 58
ఆహా యెంతటి వింత సృష్టిఁ గన గోత్రారణ్యవారాశులన్
బాహాటమ్ముగ నా పరస్పరపు సంబంధంబు జీమూత సం
దోహప్రాంతము నందు లోయ దరి నుత్తుం గాద్రి కన్పించఁగా
నీహారాద్రిని నిప్పుకొండ యని వర్ణింపంగ నొప్పున్ గృతిన్ 57
[నీహారాద్రినిన్ +ఇప్పు = నీహారాద్రిని నిప్పు; ఇప్పు (విప్పు) = విడఁదీయు]
సంచుల నిండ ధనమ్మును
బంచ జనులకు దిగు లొంది బంధువు లనఁగా
వించు ముఖచ్యుతపుఁ బలుకు
మంచము, క్రిందన్ జొరఁబడె మానధనుండే 56
[మంచము = పోషించము]
మించిన దొడ్డ మెర్ములను మేదిని యుర్ముల దద్దరిల్లగన్
ముంచుచు నెల్ల దిక్కులను భూతల మందుఁ బడంగ వర్షమే
కంచెకుఁ బ్రక్క నిద్రకు సుఖమ్మిడ వేసిన తల్పరాజ మా
మంచము క్రిందఁ జొచ్చె నభిమానధనుండు సభీతచిత్తుఁడై 55
[మంచము = మంచె]
త్విట్పింగ సిత వరాంభో
రుట్పావన కౌసుమమ్ము గ్రోలుఁ దమిని భూ
రుట్పతిత సుమములం గని
షట్పద మొనరించు నొక్కొ ఝంకారమ్మున్ 54
[త్విట్పింగసిత = ప్రకాశమానమైన గోరోజనము, తెలుపు
రంగులుకల; అంభోరుట్ = తామర; భూరుట్పతిత =
చెట్టునుండి రాలిన]
త్విట్పతి మండ భీతిలును వీచును గాలియు మంద రీతినిన్
విట్పతి రాజ రాజునకు వీర వరేణ్యుఁడు తిర్గుచుండగా
రాట్పుర నంద నోపమ విలాస వనాంతర సంస్థితమ్మునౌ
షట్పద మెప్పుడేనియును ఝంకృతిఁ జేయునె పుష్పవాటికన్ 53
[త్విట్పతి = సూర్యుఁడు; విట్పతి = అల్లుఁడు; రాట్పురము = రాజనగరము]
భాతి వెలుంగుచుఁ దారా
వ్రాతము గగనమున దీప్తివంతము కా సం
ప్రీతి నొసఁగ భూజనులకు
రాతిరి భాస్కరుఁడు వొడమె ప్రాక్శైలముపై 52
[రాతిరి భాస్కరుఁడు = రాత్రిఁ గనిపించు సూర్యుఁడు, చంద్రుఁడు]
వేతన మెంచఁ బోకు మవివేకిగ జన్మము సార్థకం బగున్
భూత గణాధినేత సుర పుంగ సమర్చిత పార్వతీ ధవుం
జూతము చంద్రశేఖరునిఁ జోద్యము మీఱఁగ నిల్చి వెల్గుచున్,
రా, తిరి యందు భాస్కరుఁడు ప్రాగ్గిరిపైఁ బొడసూపెఁ జూడఁగన్ 51
[తిరి =జట]
పరమాత్ము నుంచి యెడఁదను
ధరణీశుఁడు విక్రముండు ధైర్యముతో శాం
కరి బలము దక్క సైన్య ని
కరములు లేనట్టివాఁడు కత్తుల దూసెన్ 50
కురుబల మెల్లఁ దల్లడిలఁ గుంతికి నిష్టుఁడు ఖడ్గ వీరుఁడే
భరత కులాగ్ర శేఖరుఁడు భండన దిక్కరి వానిఁ గాంచు మ
ద్దరి నకులుండు ధర్మజుని తమ్ముఁడు వీరుఁడు దాఁ దలంచ దు
ష్కరములు లేనివాఁడు చురకత్తుల దూసెను యుద్ధభూమిలో 49
వాత్సల్య పూరితాత్ముఁడు
తాత్సారం బింత యేని తాల్చని వాఁడున్
సత్సంగుఁడు దూరీకృత
కుత్సితుఁడైనట్టివాఁడె గురువన నొప్పున్ 48
[గురువు = కులముపెద్ద]
కృత్స జగద్వివేక వరకీర్తిత మానధనుండు సద్గుణా
దిత్సువు సూత వంశజుఁడు దివ్య మునీంద్ర నికాయ పూజ నా
ర్హత్సమ రౌమహర్షణి పురాణ విదుండును గాంచ జాతిలోఁ
గుత్సితుఁడైన వ్యక్తియె తగున్ గురువై జన సంస్తుతుల్ గొనన్ 47
[సద్గుణ + ఆదిత్సువు = సద్గుణాదిత్సువు; మంచి గుణములను గ్రహింప
నిచ్ఛ గలవాఁడు]
సమద గజయాన వేషమ్ము చాలు నింకఁ
జిగురుఁ బోఁడి నీ వనిశమ్ము చిత్త శుద్ధి
నువిద సత్యంపు సద్భక్తి నుంచు ములికి
కలికి! శివపూజఁ జేయకు కార్తికమున 46
ఫలితము నుండ నెంచినను బద్మసులోచన సుంత విన్ము శీ
తల సలి లావగాహనము తప్పక చేసి విశుద్ధ వస్త్రవై
నెలకొన భక్తిచిత్తమున నిష్ఠగ నీ వుపవాస ముండకే
కలికిరొ! కొల్వఁగాఁ దగదు కార్తికమాసమునందు శంకరున్ 45
సుస్తుత కావ్యము నరసి ప్ర
శస్తమ్ముగను గుణ దోష సంశోధనలం
బు స్తక మందలి భావపుఁ
బుస్తక! చౌర్యమునఁ గలుఁగు బుధులకుఁ గీర్తుల్ 44
[పుస్తు +అక = పుస్తక; పుస్తు= కంపు; అక =అక్క]
శస్తపు పండితబ్రువుల శాశ్వత కీర్తి సమార్జ నార్థమై
మస్తక మందుఁ గల్గ ననుమానము మంచి దనంగ నిత్తరిం
బుస్తక చౌర్యమే, యశముఁ బొందఁగఁ జేయు బుధాగ్రగణ్యులన్
విస్తృత భావ శబ్దముల వెల్గిన కావ్యపు సృష్టి కర్తలన్ 43
[అనుమానము = ఊహించుట]
ఆజ్ఞలఁ బరిగణించఁ డహరహ మందు
విజ్ఞులందు భక్తిఁ జనఁడు వినయ మరుదు
ప్రాజ్ఞు లన విందు నే నిల ప్రముఖ శూన్య
విజ్ఞుఁ డననొప్పుఁ గర్తవ్యవిముఖుఁ డెపుడు 42
జనహర్షప్రద సత్ఫలప్రద సవాంఛాజాల సంయుక్తమౌ,
ఘనవిజ్ఞుండుగఁ గీర్తిఁ దెచ్చును గదా, కర్తవ్య నిర్వాహమే
జన సంత్రాస నిబద్ధ జాతఫలవాంఛా జాల సంయుక్తమౌ,
ఘనవిజ్ఞుండుగఁ గీర్తిఁ దెచ్చును గదా, కర్తవ్య వైముఖ్యమే 41
వితత కలు షాబ్ధి జల సం
ప్లుత ఘోర నరాధమ కృత బోధనములు కు
త్సిత చిత్తుల, పాటించక
హితబోధల, వినెడివారికే కీ డొదవున్ 40
ధృతి యుక్తమ్ముగ నిత్య కర్మముల నిర్దేశమ్ము సంధానమున్
మతి నూహించి స్వయమ్ముగాఁ దివిరి సన్మాన్యుండ వర్తించుమా
సతతక్రోధ మనో౽వివేక ఖర శంసా స్వార్థ చింతా ప రా
హితబోధల్ వినువారికే యొదవుఁ గీ డెల్లప్డు యోచించినన్ 39
[పర+ అహిత బోధల్ = పరాహిత బోధల్]
శత్రు రాజు లడరి సంగ్రామ మొనరించ
సప్త సప్తి వంశ చక్రవర్తి
బాహుకుండు భీతిఁ బాఱఁగ నిఁక రాజు
రాజధాని లేని రాజ్యమయ్యె 38
రాజ్యము గీజ్యమున్ ధర నిరంతర ముండునె యెట్టి వారికిన్
భోజ్యము శక్తి వంతులకుఁ బోరున గెల్చిన వేళ శత్రు దు
ర్భాజ్యము మున్ను నేఁ డకట భద్రపు శాంతము, పోయు వారు వా
రాజ్యము, రాజధాని గనరానిది రాజెట నుండి యేలునో 37
[వారు +ఆజ్యము = వా రాజ్యము]
వీటి కెల్ల గొప్ప పేరున్న వైద్యుఁ డి
తండు చేతి వాసి మెండు కూడ
వీడు మయ్య చింత నే డిఁక నీకున్న
వ్యాధి నయ మొనర్చు న్యాయవాది! 36
ఈ ధర లోన సంతతము నీసు నసూయయు నాశ లెంచఁగా
బాధల కెల్ల హేతువులు వాటిని గెల్చిన దక్కు సౌఖ్యముల్
క్రోధుని మూర్ఖశేఖరుని కుత్సిత సంచిత దుష్ట వాద దు
ర్వ్యాధిని న్యాయవాదియె నయం బొనరించును వాగ్బలంబునన్ 35
ధైర్యము చాలక నిత్యము
కార్య వినాశిని విరుద్ధ కథన నిరత నా
యార్యోద్దాలకుఁ డడలున
భార్యనుఁ గనినంత భర్త వడవడ వడఁకెన్ 34
పనులఁ జెలంగు నిత్యమును భర్త వశానుగతైక నిష్ఠ స
జ్జన గణ గౌర వాయత యశష్ఫల సంచయ మోద చిత్తయున్
వనజ దళాయ తాంబక నవారిత ఘోర రుజార్త చిత్తనుం
గనుఁగొని భార్యనంత వడఁకం దొడఁగెం బతి భీతచిత్తుఁడై 33
కర్మా నుగతమ్ముగఁ గలు
షోర్మి సుకృత సంచయ పరిశోధన గతముల్
నర్మార్తమ్ములు నిత్యా
ధర్మచ్యుతులకె శుభములు దప్పక కల్గున్ 32
మర్మము నేర నేరి కగు మాయలు విష్ణు కృతమ్ము లౌర దు
ష్కర్మము లెన్ని సేసినను సౌఖ్యము లందెను ధార్తరాష్ట్రుఁడే
ధర్మజుఁ డందెనే తుదను ధాత్రియు సౌఖ్యము లెల్ల నాదినిన్
ధర్మము వీడు వారలకుఁ దప్పక కల్గును శాంతి సౌఖ్యముల్ 31
ఇది సరదా సమస్య కనుక మీ పూరణలలో వ్యావహారిక,
గ్రామ్య, అన్యదేశ్య పదాలను, యడాగమ నుగాగమాలను,
దుష్టసమాసాలను పట్టించుకోను
ప్రస్తుత కవుల స్థితిఁ గనుమ
పస్తులు సన్మానములు విభవములు నిందల్
స్వస్తి గగన కుసుమంబే
బస్తెడు పేలాల నిస్తె పద్యం చెప్తా 30
వస్తాలే వినిపిస్త పద్యశతకం బస్తాడు పేలాలకుం
బ్రస్తావించితి నన్ని సంగతులు నన్ బాధింప నీ కేలనో
విస్తారమ్ముగ లేవు విత్తము లహో విద్యాధికా యీయఁగా
నే స్తోత్రమ్ములు మాత్ర మిత్తు రహినిన్ నీ వింక నన్నొప్పుమా 29
చదివెనె మొదవులు పా లిడ
చదివెనె వృక్షమ్ము లీయఁ జక్కని ఫలముల్
చదివెనె సాయి శిరిడిలోఁ
జదువని బాలలె గడింత్రు జాతికి కీర్తిన్ 28
విదితము లోకు లెల్లరకు విద్య లొసంగును బుద్ధి నిద్ధరన్
మదము నణంచుఁ జిత్తమున మానవ జాతికి నిశ్చయమ్ముగం
బదుగురి మేలు కోరెడిని భద్రము నిచ్చెడి జ్ఞాన మిచ్చు నీ
చదు వని బాల బాలికలె జాతికిఁ గీర్తి గడింతు రెల్లెడన్ 27
పద్యకళానిధి దత్తపది:
శాపము పాదాదిని పద్యము:
శాప ముఖ సుతప్త నదీ
శాప ముముక్షా విఘాత చలిత ప్రతీ చ్యా
శాప ముఖామర నిచ యే
శాప ముఖ నికాయ తృప్త సద్గుణ రామా 26
[ముఖము =మాట; నదీ+ఈశ+ఆప = సముద్ర జల సమూహము; ముముక్ష = విడుదలకు నిచ్చ; ప్రతీచీ +ఆశా+ ప = పశ్చిమ దిక్కునకు అధిపతి, వరుణుడు; ముఖ = మొదలుగా; అమరనిచయ + ఈశ +ఆప +ముఖ+ నికాయ+ తృప్త = ఇంద్రునిచే పొందఁదగిన యుపాయముల సమూహముచే తృప్తి చెందిన]
అభయ నవనీత చోరులు
శుభ వ్రజాన్వయ వధూ వసు మనో హరులున్
విభవ శ్రీ చిత్త హరులు
శుభములు లభియించుఁ గాక చోర విటులకున్ 25
[చోరవిటులకున్ = కృష్ణునకు, బహుమాన పురస్సర
బహువచనము; విభవ శ్రీచిత్త హరులు = (భక్తుల) విభవము,
లక్స్మీ దేవి హృదయమును హరించు వారు]
అభయము నిచ్చి మార్చ వలె హత్యలు ధర్మము కాదు దుష్ట సౌ
రభులని కూడ దెన్నఁడు నిరంకుశ మిద్ధర రాజ దండనం
పు భయము పాఱఁ ద్రోల మఱి పూర్వపు బుద్ధిని వీడి యుండగా
శుభములు గల్గుఁ గాక ఖల చోర విటాళికి శిష్టు లౌననన్ 24
మంచి బుద్ధిని నీ వింకఁ బెంచ కున్న
మించి పెద్దల నిఁక గౌరవించ కున్న
మంచి మతి నుంచి నే వివరించి చెప్ప
మాతృభాషలోఁ, జదువుట మానుటొప్పు 23
కనఁదగ నంత విత్త గుణకారపు బుద్ధినిఁ గల్గి యుండినం
గనపడ కుండఁ బోవ నుపకారికి నెంచిన వాని మెచ్చినం
గని నిను బెంచి నట్టి మమకారపుఁ దల్లినిఁ దల్చకుండినన్
మన బడులందిఁకం జదువు మానుటె యొప్పగు మాతృభాషలో 22
ఎక్క డుండు నెప్పు డేరీతిఁ గన్పించు
నెవ్వఁ డరసె నంచు నింత యైన
సత్య నిరతి లేక నిత్యము శంకించు
ప్రతిభ లేనివాఁడె పండితుండు 21
అతు లానంద మనస్కుడున్ సకల దేవానుగ్రహప్రాప్త పూ
జిత నారాయణ పాదపద్మ యుగ నిశ్చింతుండు శాస్త్రాగ మాం
చిత విజ్ఞాన వికాస మానసుఁడు దుశ్చింతా సమాయుక్త దు
ష్ప్రతిభా శూన్యుఁడె మేటి పండితుఁడుగాఁ బ్రఖ్యాతుఁడౌ నిద్ధరన్ 20
ప్రజలు తమకు వద్దన్నది
నిజముగఁ దుచ్ఛార్థ దుష్ట నిర్మిత కృతులం
గుజన వచనమ్ము లియ్యవి
ప్రజలెల్లరు రోసిరయ్యొ పద్యమ్ములనే 19
అజర వినాశ హీన మగు నర్థ గభీర సు శబ్ద పద్యముల్
వృజన పదవ్రజోక్త రస హీన కృతిం బర నిర్మితమ్మునున్
నిజ పుర పండి తోత్కర వినిర్మిత హృష్టులు కృష్ణదేవ రా
ట్ప్రజలు దృణీకరించి రఁట పద్యకవిత్వము వద్దటం చయో 18
బలశాలియు మగధీరుఁ డ
మలాంతరంగునకు నకట మాటల యందుం
దెలిసెను వేసవిఁ, గాదట
చలికాలమున, వడదెబ్బ చప్పునఁ దగిలెన్ 17
విగత వివేకుఁడై పడఁగ వేగమ కాంచిరి బంధు మిత్రులే
పగళులు రాత్రులందుఁ దమి వంటలు సేయఁగ గాడిపొయ్యి చెం
తఁ గరము మండు చుండగను దద్దయు వేడిని సైఁచు చుండగం
దగిలెను శీతకాలమున దారుణమౌ వడదెబ్బ చప్పునన్ 16
నుతు లిడుదు నొకటి వినుమా
వితండ వాదము లొసఁగు భువి వివాదములే
సతతము నరులకు ధర్మ ని
రతి మూలము సర్వధర్మ రక్షణ కొఱకై 15
[ధర్మ నిరతి = ధర్మాసక్తి]
విత తావేశముఁ గల్గఁ జేయు నిఁక హ్రీ భీత్యాదులం ద్రోయు సం
తత మెవ్వారికి నైన నొక్క త్రుటిఁ జిత్తభ్రాంతి కల్గించునే
యతులం బౌచుఁ జెలంగి కన్పడు మనో వ్యాప్తారి షడ్వర్గ యు
ద్రతియే మూలము సర్వధర్మముల సంరక్షింప లోకమ్మునన్ 14
[యుత్ + రతి = యుద్రతి; యుత్ = యుద్ధము; అరిషడ్వర్గ యుద్ధ మందు రతి;
యుత్కారము = యుద్ధము సేయుట]
హరుని కరములఁ ద్రిశూల డ
మరుకము లుండఁగఁ బ్రకాశమానమ్ములుగా
వర గోపికా గణ మనో
హరుని కరమునందు చక్ర మలరారుఁ గదా 13
విరివిగ వెల్గు నా నెమలి పింఛము శీర్షము నందు గాంతు మా
యురమునఁ కౌస్తుభమ్ము సత తోజ్వల కాంతి రమా యుతమ్ముగా
స్థిరముగఁ గేళి లీల దధి ధేను సుధా నవనీత సంత తా
హరుని కరంబులందు నలరారుచు నుండును శంఖచక్రముల్ 12
నిరతమ్మిట జోడించుచుఁ
గర యుగ్మమ్ములు ముదమ్ముగఁ బ్రశాంతంబౌ,
శరణమ్మని వేడు కొనుచు,
మరణమ్మును గోరుకొంద్రు మానవులెల్లన్ 11
పరఁగిన శిష్ట కార్యరతిఁ బార్థుల నెల్లరు భక్తి యుక్తులై
నిరతము కోరుకొందు రట నీరజ పత్ర విలోచనా భువిం
బరఁగిన దుష్ట కార్యరతిఁ బార్థలతోడ జితాంబుజాస్య! లే
మ! రణముఁ గోరుకొందురట మానవు లెల్లరు ముక్తకంఠులై 10
సుప్రభాత మన వసుధకు నెల్ల వర వి
ప్రకుల భాజను లటఁ బ్రాజ్ఞ తంత్ర
భానునిఁ గొలువ నిలువఁగఁ తండ్రి ప్రజకు స్వ
తంత్ర రీతి జలధిఁ దరణి లేచె 9
ఆసలు స్వీయారులు దో
షాసాంగత్యము సరళత సచ్చింతనలే,
మోసము సేయకు విడు మీ
వేసమ్మె, ప్రధానమగును వేదాంతమునన్ 8
కాసింతైనను భక్తి నుంచి మది ముక్తప్రాప్తి కర్మాసలే
భాసిల్లంగ వికుంఠ వాస రతి యుద్భాసిల్లఁగా వెల్గుచున్
నీసుల్ వీడుచు లోక మందుఁ గరమున్ నిష్కల్మషంబై వఱల్
వేసమ్మే కడు ముఖ్యమౌను గనఁగన్ వేదాంత సారం బిదే 7
సన్నాయి వాద్య మలరన్
విన్నాణమ్ముగఁ జెలంగి విభవం బొప్పన్
విన్నంబోవఁగ నేలా
యన్నప్రాశనముఁ జేయుఁ, డా ఱవ, యేటన్ 6
[ఆఱు+ అవ = ఆఱవ; ఆఱు = ఉపశమిల్లు; అవ = అవ్వ;
ఏటన్ = ఏఁడాదిలో]
చన్నే యివ్విధిఁ బాల మాత్రమున నీ చంటిన్ విలోకించవే
పన్నుల్రాకయుఁ చప్పరించుఁ దమి నింపారంగఁ దా నవ్వుచుం
గన్నా యంచును బుజ్జగించి విరియన్ గారమ్ము మాసాంతర
మ్మన్నప్రాశన మాచరింప హితమౌ నాఱేండ్లకున్ సద్విధిన్ 5
[ఆఱేండ్లకు = ఆఱు నేడు సంఖ్యలకు; ఆఱు నేడుమాసముల మధ్య]
చంటిపాప దన్న సంతసింత్రు జనులు
కాని వారు నవ్వ మేను కాలు
నిష్ట మించు కేని నష్టమైన నగును
గలువ కత్తి దండ కార్ముకమ్ము 4
జలచర జంతు జంతు నర సత్య వరాల్ప మనుష్య సుంద రా
మల తర రూప సంపదల మానుగఁ గన్పడి నిగ్ర హానుకం
పల హరి సూచె నేని సిరిభర్తయె దుర్జన శిష్ట కోటికిం
గలువలు కత్తులయ్యెడిని కార్ముకముల్ విరిదండలయ్యెడిన్ 3
ఆర్తిం గొలువుము భక్తి
స్ఫూర్తిని విశ్వేశుఁ జంద్రచూడుని సతమున్
ధూర్తా సపాదరక్షలు
కార్తికమున శివుని గుడినిఁ గాలిడఁ దగునే 2
కర్తృ మనోభ వాభవ సకాశ విలాస సతీ నిజాంగక
స్ఫూర్తి వినోద శీతకర చూడ విరాజిత శంభు వాసమే
సార్త వపో వినిర్మల రుషా పరివర్జిత చిత్త శుద్ధితోఁ
గార్తికమాసమందుఁ జొరగం దగదే! శివమందిరమ్మునన్ 1
[స్ఫూర్తి = కాంతి; తగదే : తగును]
యొడ్డున వన భోజనమ్ము లుండఁగ మనకే
మడ్డము చెడ్డ జనాళికి
వడ్డించెడివాఁడు శత్రువా? తిననొప్పున్ 60
దొడ్డతనంబు వా రిడఁగ దొడ్డగు గడ్డను దుడ్డు లీయకే
గడ్డు దినంబు లందకట కన్పడఁ బచ్చడి పప్పుతో నిటన్
గడ్డ పెరుంగు దప్పళము కమ్మని కూరలు నప్పడమ్ములున్
వడ్డనఁ జేయువాఁడు పగవాఁడె! తినందగు నిర్భయమ్ముగన్ 59
[పగవాఁడె! కాదు]
అప్పుల బడబాగ్నిఁ గనమె
యొప్పదె దావానలమ్ము నుర్విన్ రేగన్
గుప్పున శిలాద్రవం బట
నిప్పులకొండ యనఁదగును నీహారాద్రిన్ 58
ఆహా యెంతటి వింత సృష్టిఁ గన గోత్రారణ్యవారాశులన్
బాహాటమ్ముగ నా పరస్పరపు సంబంధంబు జీమూత సం
దోహప్రాంతము నందు లోయ దరి నుత్తుం గాద్రి కన్పించఁగా
నీహారాద్రిని నిప్పుకొండ యని వర్ణింపంగ నొప్పున్ గృతిన్ 57
[నీహారాద్రినిన్ +ఇప్పు = నీహారాద్రిని నిప్పు; ఇప్పు (విప్పు) = విడఁదీయు]
బంచ జనులకు దిగు లొంది బంధువు లనఁగా
వించు ముఖచ్యుతపుఁ బలుకు
మంచము, క్రిందన్ జొరఁబడె మానధనుండే 56
[మంచము = పోషించము]
మించిన దొడ్డ మెర్ములను మేదిని యుర్ముల దద్దరిల్లగన్
ముంచుచు నెల్ల దిక్కులను భూతల మందుఁ బడంగ వర్షమే
కంచెకుఁ బ్రక్క నిద్రకు సుఖమ్మిడ వేసిన తల్పరాజ మా
మంచము క్రిందఁ జొచ్చె నభిమానధనుండు సభీతచిత్తుఁడై 55
[మంచము = మంచె]
రుట్పావన కౌసుమమ్ము గ్రోలుఁ దమిని భూ
రుట్పతిత సుమములం గని
షట్పద మొనరించు నొక్కొ ఝంకారమ్మున్ 54
[త్విట్పింగసిత = ప్రకాశమానమైన గోరోజనము, తెలుపు
రంగులుకల; అంభోరుట్ = తామర; భూరుట్పతిత =
చెట్టునుండి రాలిన]
త్విట్పతి మండ భీతిలును వీచును గాలియు మంద రీతినిన్
విట్పతి రాజ రాజునకు వీర వరేణ్యుఁడు తిర్గుచుండగా
రాట్పుర నంద నోపమ విలాస వనాంతర సంస్థితమ్మునౌ
షట్పద మెప్పుడేనియును ఝంకృతిఁ జేయునె పుష్పవాటికన్ 53
[త్విట్పతి = సూర్యుఁడు; విట్పతి = అల్లుఁడు; రాట్పురము = రాజనగరము]
వ్రాతము గగనమున దీప్తివంతము కా సం
ప్రీతి నొసఁగ భూజనులకు
రాతిరి భాస్కరుఁడు వొడమె ప్రాక్శైలముపై 52
[రాతిరి భాస్కరుఁడు = రాత్రిఁ గనిపించు సూర్యుఁడు, చంద్రుఁడు]
వేతన మెంచఁ బోకు మవివేకిగ జన్మము సార్థకం బగున్
భూత గణాధినేత సుర పుంగ సమర్చిత పార్వతీ ధవుం
జూతము చంద్రశేఖరునిఁ జోద్యము మీఱఁగ నిల్చి వెల్గుచున్,
రా, తిరి యందు భాస్కరుఁడు ప్రాగ్గిరిపైఁ బొడసూపెఁ జూడఁగన్ 51
[తిరి =జట]
ధరణీశుఁడు విక్రముండు ధైర్యముతో శాం
కరి బలము దక్క సైన్య ని
కరములు లేనట్టివాఁడు కత్తుల దూసెన్ 50
కురుబల మెల్లఁ దల్లడిలఁ గుంతికి నిష్టుఁడు ఖడ్గ వీరుఁడే
భరత కులాగ్ర శేఖరుఁడు భండన దిక్కరి వానిఁ గాంచు మ
ద్దరి నకులుండు ధర్మజుని తమ్ముఁడు వీరుఁడు దాఁ దలంచ దు
ష్కరములు లేనివాఁడు చురకత్తుల దూసెను యుద్ధభూమిలో 49
వాత్సల్య పూరితాత్ముఁడు
తాత్సారం బింత యేని తాల్చని వాఁడున్
సత్సంగుఁడు దూరీకృత
కుత్సితుఁడైనట్టివాఁడె గురువన నొప్పున్ 48
[గురువు = కులముపెద్ద]
కృత్స జగద్వివేక వరకీర్తిత మానధనుండు సద్గుణా
దిత్సువు సూత వంశజుఁడు దివ్య మునీంద్ర నికాయ పూజ నా
ర్హత్సమ రౌమహర్షణి పురాణ విదుండును గాంచ జాతిలోఁ
గుత్సితుఁడైన వ్యక్తియె తగున్ గురువై జన సంస్తుతుల్ గొనన్ 47
[సద్గుణ + ఆదిత్సువు = సద్గుణాదిత్సువు; మంచి గుణములను గ్రహింప
నిచ్ఛ గలవాఁడు]
సమద గజయాన వేషమ్ము చాలు నింకఁ
జిగురుఁ బోఁడి నీ వనిశమ్ము చిత్త శుద్ధి
నువిద సత్యంపు సద్భక్తి నుంచు ములికి
కలికి! శివపూజఁ జేయకు కార్తికమున 46
ఫలితము నుండ నెంచినను బద్మసులోచన సుంత విన్ము శీ
తల సలి లావగాహనము తప్పక చేసి విశుద్ధ వస్త్రవై
నెలకొన భక్తిచిత్తమున నిష్ఠగ నీ వుపవాస ముండకే
కలికిరొ! కొల్వఁగాఁ దగదు కార్తికమాసమునందు శంకరున్ 45
సుస్తుత కావ్యము నరసి ప్ర
శస్తమ్ముగను గుణ దోష సంశోధనలం
బు స్తక మందలి భావపుఁ
బుస్తక! చౌర్యమునఁ గలుఁగు బుధులకుఁ గీర్తుల్ 44
[పుస్తు +అక = పుస్తక; పుస్తు= కంపు; అక =అక్క]
శస్తపు పండితబ్రువుల శాశ్వత కీర్తి సమార్జ నార్థమై
మస్తక మందుఁ గల్గ ననుమానము మంచి దనంగ నిత్తరిం
బుస్తక చౌర్యమే, యశముఁ బొందఁగఁ జేయు బుధాగ్రగణ్యులన్
విస్తృత భావ శబ్దముల వెల్గిన కావ్యపు సృష్టి కర్తలన్ 43
[అనుమానము = ఊహించుట]
విజ్ఞులందు భక్తిఁ జనఁడు వినయ మరుదు
ప్రాజ్ఞు లన విందు నే నిల ప్రముఖ శూన్య
విజ్ఞుఁ డననొప్పుఁ గర్తవ్యవిముఖుఁ డెపుడు 42
జనహర్షప్రద సత్ఫలప్రద సవాంఛాజాల సంయుక్తమౌ,
ఘనవిజ్ఞుండుగఁ గీర్తిఁ దెచ్చును గదా, కర్తవ్య నిర్వాహమే
జన సంత్రాస నిబద్ధ జాతఫలవాంఛా జాల సంయుక్తమౌ,
ఘనవిజ్ఞుండుగఁ గీర్తిఁ దెచ్చును గదా, కర్తవ్య వైముఖ్యమే 41
వితత కలు షాబ్ధి జల సం
ప్లుత ఘోర నరాధమ కృత బోధనములు కు
త్సిత చిత్తుల, పాటించక
హితబోధల, వినెడివారికే కీ డొదవున్ 40
ధృతి యుక్తమ్ముగ నిత్య కర్మముల నిర్దేశమ్ము సంధానమున్
మతి నూహించి స్వయమ్ముగాఁ దివిరి సన్మాన్యుండ వర్తించుమా
సతతక్రోధ మనో౽వివేక ఖర శంసా స్వార్థ చింతా ప రా
హితబోధల్ వినువారికే యొదవుఁ గీ డెల్లప్డు యోచించినన్ 39
[పర+ అహిత బోధల్ = పరాహిత బోధల్]
సప్త సప్తి వంశ చక్రవర్తి
బాహుకుండు భీతిఁ బాఱఁగ నిఁక రాజు
రాజధాని లేని రాజ్యమయ్యె 38
రాజ్యము గీజ్యమున్ ధర నిరంతర ముండునె యెట్టి వారికిన్
భోజ్యము శక్తి వంతులకుఁ బోరున గెల్చిన వేళ శత్రు దు
ర్భాజ్యము మున్ను నేఁ డకట భద్రపు శాంతము, పోయు వారు వా
రాజ్యము, రాజధాని గనరానిది రాజెట నుండి యేలునో 37
[వారు +ఆజ్యము = వా రాజ్యము]
తండు చేతి వాసి మెండు కూడ
వీడు మయ్య చింత నే డిఁక నీకున్న
వ్యాధి నయ మొనర్చు న్యాయవాది! 36
ఈ ధర లోన సంతతము నీసు నసూయయు నాశ లెంచఁగా
బాధల కెల్ల హేతువులు వాటిని గెల్చిన దక్కు సౌఖ్యముల్
క్రోధుని మూర్ఖశేఖరుని కుత్సిత సంచిత దుష్ట వాద దు
ర్వ్యాధిని న్యాయవాదియె నయం బొనరించును వాగ్బలంబునన్ 35
ధైర్యము చాలక నిత్యము
కార్య వినాశిని విరుద్ధ కథన నిరత నా
యార్యోద్దాలకుఁ డడలున
భార్యనుఁ గనినంత భర్త వడవడ వడఁకెన్ 34
పనులఁ జెలంగు నిత్యమును భర్త వశానుగతైక నిష్ఠ స
జ్జన గణ గౌర వాయత యశష్ఫల సంచయ మోద చిత్తయున్
వనజ దళాయ తాంబక నవారిత ఘోర రుజార్త చిత్తనుం
గనుఁగొని భార్యనంత వడఁకం దొడఁగెం బతి భీతచిత్తుఁడై 33
కర్మా నుగతమ్ముగఁ గలు
షోర్మి సుకృత సంచయ పరిశోధన గతముల్
నర్మార్తమ్ములు నిత్యా
ధర్మచ్యుతులకె శుభములు దప్పక కల్గున్ 32
మర్మము నేర నేరి కగు మాయలు విష్ణు కృతమ్ము లౌర దు
ష్కర్మము లెన్ని సేసినను సౌఖ్యము లందెను ధార్తరాష్ట్రుఁడే
ధర్మజుఁ డందెనే తుదను ధాత్రియు సౌఖ్యము లెల్ల నాదినిన్
ధర్మము వీడు వారలకుఁ దప్పక కల్గును శాంతి సౌఖ్యముల్ 31
గ్రామ్య, అన్యదేశ్య పదాలను, యడాగమ నుగాగమాలను,
దుష్టసమాసాలను పట్టించుకోను
ప్రస్తుత కవుల స్థితిఁ గనుమ
పస్తులు సన్మానములు విభవములు నిందల్
స్వస్తి గగన కుసుమంబే
బస్తెడు పేలాల నిస్తె పద్యం చెప్తా 30
వస్తాలే వినిపిస్త పద్యశతకం బస్తాడు పేలాలకుం
బ్రస్తావించితి నన్ని సంగతులు నన్ బాధింప నీ కేలనో
విస్తారమ్ముగ లేవు విత్తము లహో విద్యాధికా యీయఁగా
నే స్తోత్రమ్ములు మాత్ర మిత్తు రహినిన్ నీ వింక నన్నొప్పుమా 29
చదివెనె వృక్షమ్ము లీయఁ జక్కని ఫలముల్
చదివెనె సాయి శిరిడిలోఁ
జదువని బాలలె గడింత్రు జాతికి కీర్తిన్ 28
విదితము లోకు లెల్లరకు విద్య లొసంగును బుద్ధి నిద్ధరన్
మదము నణంచుఁ జిత్తమున మానవ జాతికి నిశ్చయమ్ముగం
బదుగురి మేలు కోరెడిని భద్రము నిచ్చెడి జ్ఞాన మిచ్చు నీ
చదు వని బాల బాలికలె జాతికిఁ గీర్తి గడింతు రెల్లెడన్ 27
పద్యకళానిధి దత్తపది:
శాపము పాదాదిని పద్యము:
శాప ముఖ సుతప్త నదీ
శాప ముముక్షా విఘాత చలిత ప్రతీ చ్యా
శాప ముఖామర నిచ యే
శాప ముఖ నికాయ తృప్త సద్గుణ రామా 26
[ముఖము =మాట; నదీ+ఈశ+ఆప = సముద్ర జల సమూహము; ముముక్ష = విడుదలకు నిచ్చ; ప్రతీచీ +ఆశా+ ప = పశ్చిమ దిక్కునకు అధిపతి, వరుణుడు; ముఖ = మొదలుగా; అమరనిచయ + ఈశ +ఆప +ముఖ+ నికాయ+ తృప్త = ఇంద్రునిచే పొందఁదగిన యుపాయముల సమూహముచే తృప్తి చెందిన]
శుభ వ్రజాన్వయ వధూ వసు మనో హరులున్
విభవ శ్రీ చిత్త హరులు
శుభములు లభియించుఁ గాక చోర విటులకున్ 25
[చోరవిటులకున్ = కృష్ణునకు, బహుమాన పురస్సర
బహువచనము; విభవ శ్రీచిత్త హరులు = (భక్తుల) విభవము,
లక్స్మీ దేవి హృదయమును హరించు వారు]
అభయము నిచ్చి మార్చ వలె హత్యలు ధర్మము కాదు దుష్ట సౌ
రభులని కూడ దెన్నఁడు నిరంకుశ మిద్ధర రాజ దండనం
పు భయము పాఱఁ ద్రోల మఱి పూర్వపు బుద్ధిని వీడి యుండగా
శుభములు గల్గుఁ గాక ఖల చోర విటాళికి శిష్టు లౌననన్ 24
మంచి బుద్ధిని నీ వింకఁ బెంచ కున్న
మించి పెద్దల నిఁక గౌరవించ కున్న
మంచి మతి నుంచి నే వివరించి చెప్ప
మాతృభాషలోఁ, జదువుట మానుటొప్పు 23
కనఁదగ నంత విత్త గుణకారపు బుద్ధినిఁ గల్గి యుండినం
గనపడ కుండఁ బోవ నుపకారికి నెంచిన వాని మెచ్చినం
గని నిను బెంచి నట్టి మమకారపుఁ దల్లినిఁ దల్చకుండినన్
మన బడులందిఁకం జదువు మానుటె యొప్పగు మాతృభాషలో 22
ఎక్క డుండు నెప్పు డేరీతిఁ గన్పించు
నెవ్వఁ డరసె నంచు నింత యైన
సత్య నిరతి లేక నిత్యము శంకించు
ప్రతిభ లేనివాఁడె పండితుండు 21
అతు లానంద మనస్కుడున్ సకల దేవానుగ్రహప్రాప్త పూ
జిత నారాయణ పాదపద్మ యుగ నిశ్చింతుండు శాస్త్రాగ మాం
చిత విజ్ఞాన వికాస మానసుఁడు దుశ్చింతా సమాయుక్త దు
ష్ప్రతిభా శూన్యుఁడె మేటి పండితుఁడుగాఁ బ్రఖ్యాతుఁడౌ నిద్ధరన్ 20
ప్రజలు తమకు వద్దన్నది
నిజముగఁ దుచ్ఛార్థ దుష్ట నిర్మిత కృతులం
గుజన వచనమ్ము లియ్యవి
ప్రజలెల్లరు రోసిరయ్యొ పద్యమ్ములనే 19
అజర వినాశ హీన మగు నర్థ గభీర సు శబ్ద పద్యముల్
వృజన పదవ్రజోక్త రస హీన కృతిం బర నిర్మితమ్మునున్
నిజ పుర పండి తోత్కర వినిర్మిత హృష్టులు కృష్ణదేవ రా
ట్ప్రజలు దృణీకరించి రఁట పద్యకవిత్వము వద్దటం చయో 18
బలశాలియు మగధీరుఁ డ
మలాంతరంగునకు నకట మాటల యందుం
దెలిసెను వేసవిఁ, గాదట
చలికాలమున, వడదెబ్బ చప్పునఁ దగిలెన్ 17
విగత వివేకుఁడై పడఁగ వేగమ కాంచిరి బంధు మిత్రులే
పగళులు రాత్రులందుఁ దమి వంటలు సేయఁగ గాడిపొయ్యి చెం
తఁ గరము మండు చుండగను దద్దయు వేడిని సైఁచు చుండగం
దగిలెను శీతకాలమున దారుణమౌ వడదెబ్బ చప్పునన్ 16
నుతు లిడుదు నొకటి వినుమా
వితండ వాదము లొసఁగు భువి వివాదములే
సతతము నరులకు ధర్మ ని
రతి మూలము సర్వధర్మ రక్షణ కొఱకై 15
[ధర్మ నిరతి = ధర్మాసక్తి]
విత తావేశముఁ గల్గఁ జేయు నిఁక హ్రీ భీత్యాదులం ద్రోయు సం
తత మెవ్వారికి నైన నొక్క త్రుటిఁ జిత్తభ్రాంతి కల్గించునే
యతులం బౌచుఁ జెలంగి కన్పడు మనో వ్యాప్తారి షడ్వర్గ యు
ద్రతియే మూలము సర్వధర్మముల సంరక్షింప లోకమ్మునన్ 14
[యుత్ + రతి = యుద్రతి; యుత్ = యుద్ధము; అరిషడ్వర్గ యుద్ధ మందు రతి;
యుత్కారము = యుద్ధము సేయుట]
మరుకము లుండఁగఁ బ్రకాశమానమ్ములుగా
వర గోపికా గణ మనో
హరుని కరమునందు చక్ర మలరారుఁ గదా 13
విరివిగ వెల్గు నా నెమలి పింఛము శీర్షము నందు గాంతు మా
యురమునఁ కౌస్తుభమ్ము సత తోజ్వల కాంతి రమా యుతమ్ముగా
స్థిరముగఁ గేళి లీల దధి ధేను సుధా నవనీత సంత తా
హరుని కరంబులందు నలరారుచు నుండును శంఖచక్రముల్ 12
నిరతమ్మిట జోడించుచుఁ
గర యుగ్మమ్ములు ముదమ్ముగఁ బ్రశాంతంబౌ,
శరణమ్మని వేడు కొనుచు,
మరణమ్మును గోరుకొంద్రు మానవులెల్లన్ 11
పరఁగిన శిష్ట కార్యరతిఁ బార్థుల నెల్లరు భక్తి యుక్తులై
నిరతము కోరుకొందు రట నీరజ పత్ర విలోచనా భువిం
బరఁగిన దుష్ట కార్యరతిఁ బార్థలతోడ జితాంబుజాస్య! లే
మ! రణముఁ గోరుకొందురట మానవు లెల్లరు ముక్తకంఠులై 10
సుప్రభాత మన వసుధకు నెల్ల వర వి
ప్రకుల భాజను లటఁ బ్రాజ్ఞ తంత్ర
భానునిఁ గొలువ నిలువఁగఁ తండ్రి ప్రజకు స్వ
తంత్ర రీతి జలధిఁ దరణి లేచె 9
షాసాంగత్యము సరళత సచ్చింతనలే,
మోసము సేయకు విడు మీ
వేసమ్మె, ప్రధానమగును వేదాంతమునన్ 8
కాసింతైనను భక్తి నుంచి మది ముక్తప్రాప్తి కర్మాసలే
భాసిల్లంగ వికుంఠ వాస రతి యుద్భాసిల్లఁగా వెల్గుచున్
నీసుల్ వీడుచు లోక మందుఁ గరమున్ నిష్కల్మషంబై వఱల్
వేసమ్మే కడు ముఖ్యమౌను గనఁగన్ వేదాంత సారం బిదే 7
సన్నాయి వాద్య మలరన్
విన్నాణమ్ముగఁ జెలంగి విభవం బొప్పన్
విన్నంబోవఁగ నేలా
యన్నప్రాశనముఁ జేయుఁ, డా ఱవ, యేటన్ 6
[ఆఱు+ అవ = ఆఱవ; ఆఱు = ఉపశమిల్లు; అవ = అవ్వ;
ఏటన్ = ఏఁడాదిలో]
చన్నే యివ్విధిఁ బాల మాత్రమున నీ చంటిన్ విలోకించవే
పన్నుల్రాకయుఁ చప్పరించుఁ దమి నింపారంగఁ దా నవ్వుచుం
గన్నా యంచును బుజ్జగించి విరియన్ గారమ్ము మాసాంతర
మ్మన్నప్రాశన మాచరింప హితమౌ నాఱేండ్లకున్ సద్విధిన్ 5
[ఆఱేండ్లకు = ఆఱు నేడు సంఖ్యలకు; ఆఱు నేడుమాసముల మధ్య]
కాని వారు నవ్వ మేను కాలు
నిష్ట మించు కేని నష్టమైన నగును
గలువ కత్తి దండ కార్ముకమ్ము 4
జలచర జంతు జంతు నర సత్య వరాల్ప మనుష్య సుంద రా
మల తర రూప సంపదల మానుగఁ గన్పడి నిగ్ర హానుకం
పల హరి సూచె నేని సిరిభర్తయె దుర్జన శిష్ట కోటికిం
గలువలు కత్తులయ్యెడిని కార్ముకముల్ విరిదండలయ్యెడిన్ 3
ఆర్తిం గొలువుము భక్తి
స్ఫూర్తిని విశ్వేశుఁ జంద్రచూడుని సతమున్
ధూర్తా సపాదరక్షలు
కార్తికమున శివుని గుడినిఁ గాలిడఁ దగునే 2
కర్తృ మనోభ వాభవ సకాశ విలాస సతీ నిజాంగక
స్ఫూర్తి వినోద శీతకర చూడ విరాజిత శంభు వాసమే
సార్త వపో వినిర్మల రుషా పరివర్జిత చిత్త శుద్ధితోఁ
గార్తికమాసమందుఁ జొరగం దగదే! శివమందిరమ్మునన్ 1
[స్ఫూర్తి = కాంతి; తగదే : తగును]
