అర్భక భక్తులను దటి
ద్గర్భ వినీలాంగుఁడు దివ దాన నిరతినిన్
నిర్భర నరకము నాపఁగ
దౌర్భాగ్యము నిచ్చి ప్రోచు దామోదరుఁడే 53
గర్భంబందున నుండి పంచజను లాక్రందింతురే ధాత్రి సం
దర్భభ్రాజిత పూజ లందుకొని సత్సామర్థ్య సంప్రీతినిన్
నిర్భాగ్యక్షత భక్త లోకమునకున్ నిశ్శేష లక్ష్మిన్ వినా
దౌర్భాగ్యంబుల, నిచ్చి ప్రోవగదరా దామోదరా సత్కృపన్ 52
హస్త - చిత్త - స్వాతి – మూల
దేహస్తంభన గంధ యు
తాహార స్వాతిథేయ సామర సద్భా
మా హస్త కృ తాశన చి
త్తాహా రామూల రుచిక రాన్నముఁ గనరే 51
[సు+ ఆతిథేయ: అతిథికి బాగుగ యోగ్యమైనది;
స+అమర: బంగారము తో కూడినది]
ఏ కాలమ్మున నైనను
లోకాలకుఁ గీడు సేయు రూక్షపుఁ బూజల్
నీకేల వలదు క్షుద్రపు
టేకాదశి నాటి పూజ లిడుములఁ గూర్చున్ 50
జల భారమ్మగు బట్ట లూనవలె నిశ్శంకన్ సశాస్త్రమ్ముగన్
వలదన్నన్ సహియించ నేర్వవలె క్షుద్బాధన్ దినం బంతయున్
వలి నీటన్ మునుగంగ నోర్వవలెఁ దా బ్రాహ్మంపుఁ గాలమ్ములో
నెలమిం గష్టము లెన్నొ కూర్చును గదా యేకాదశీ పూజలే 49
ఆర్యు లనిరి నిజపతి పరి
చర్యల మది వడసి సంతసము నెవ్వని స
ద్భార్యా మణి కాలాత్మ ని
భార్యను సేవించు నట్టి భర్త తరించున్ 48
[కాలాత్మ నిభ+ ఆర్య; ఆర్య = పార్వతీ దేవి]
శౌర్యము ధైర్య సాహస లసద్గుణ సంచయ సంయుతమ్ము చా
తుర్య సమాహితమ్ముగను దుర్జయ పాలన నుద్ధరించ స
త్కార్య పరంపరా ధృత వదాన్యుఁడు ధాత్రికి విష్ణుదేవు స
ద్భార్యకు సేవఁ జేయ భువిభర్త తరించును జన్మజన్మకున్ 47
తల్లడపడంగ నేలనొ
చల్లని రఘురామ సూర్యజ సుమైత్రి విరా
జిల్లదె నిత్యంబై ప్రభ
విల్లది రామునకునైన విఱువఁ దరమ్మే 46
తల్లిని జానకీ సతిని దానవ నాథుఁడు సంగ్రహించఁ దా
నుల్లము నందుఁ దల్లడిలి యూఱట సెందఁడు రామచంద్రుఁడే
చెల్లరె శూలి చాపమ! విచిత్రముగన్ ఘనుఁ డంగ హీను పూ
విల్లది రాఘవుం డయిన విక్రముఁడై విఱువంగఁ జాలునే 45
మేరీ - యేసు - సిలువ – చర్చి
చందన చర్చిత నీలేం
దిందిర విధి భాసిలు వర దేహుఁడు హరియే
నంద సుతుఁడు మమ్మే రీ
తిం దడయక యే సుగతులఁ దేర్చఁ గలండో! 44
తోరపు టస్త్రము నిచ్చెను
ధీరుఁడు జాతిపిత గాంధి తివిరి నిజాహం
కారముఁ జూపఁగ మౌనపుఁ
బోరాటముఁ జేయ శస్త్రముల పని యేలా 43
ఘోరమ్మే సుమి భారతమ్మున మహద్ఘోషమ్ము నిత్యంబగున్
నీరమ్ముం గొన నుత్సహించుచుఁ దమిన్ నిర్భీతలై ధీర లా
వీరశ్యామల వీధి దూషణములన్ వేమారు వీక్షించమే
పోరాటమ్మును జేయ నాయుధములం బూనంగ నేలా యనిన్ 42
తాత లెల్లఱు ఘన వీతిహో త్రోపాస
కు లఁట జపము లందు వలపు మెండు
కనఁగ నింటి పేరు గస్తూరి వింతగఁ
గోపనంగ మురిసె బాపనయ్య
[బారనంగ మురిసె బాపనయ్య] 41
సూరజుఁ గుంభ సంభవునిఁ జూడమె పూర్వము మాంస భోజనున్
తూరుపు ఱేఁడు కశ్యప సుతుండు సురా రతుఁడై చెలంగఁడే
ధారుణి వింత లన్ని విన దత్తర పాటు సెలంగ నిక్కమే
వారుణిఁ జెప్పగానె విని బాపఁడు సంతసమందెఁ జూడుమా
[బారని చెప్పగానె విని బాపఁడు సంతసమందెఁ జూడుమా] 40
దూరమ యంచు నెంచకయె తూర్ణమ వచ్చి మదీయ యాగమున్
భారము నీ భుజమ్ములను బన్నుగ నుంచి యొనర్చి నంతటం
గోరిన నీకు నిచ్చెదను గూర్మిని నిచ్చట నున్న మేటి యం
బారని చెప్పగానె విని బాపఁడు సంతసమందెఁ జూడుమా 39
[అంబారు +అని = అంబారని]
వ్యాస శంకర నిభ పండిత గురుదేవ
పాద పద్మములకు భక్తి నెఱఁగి
పటిమ తర సు శబ్ద భావ ప్రవిమలంపుఁ
దెలుఁగుఁ , జదువువారు, దేహి యనరె 38
[చదువు వారు = చదువుకొనెడి వారు]
ఇల నిఁక జన్మ రాహితికి నెల్లరు నిత్యము నార్తి జెందుచుం
బలుమఱు మానసమ్మునను బన్నుగఁ గొల్చుచుఁ దన్మయమ్మునన్
సలలిత మోక్ష మీయ మని శార్ఙ్గి సునామము లెల్లఁ బ్రీతి గొం
తెలుఁగుఁ బఠించు వార లిఁక దేహి యటంచును జేయిఁ జాపరే 37
[గొంతు+ఎలుఁగు = గొంతెలుఁగు; కంఠధ్వని]
క్రమముగ సురలను మెప్పిం
చి మహారాజు నిషధ ధవ శేఖరుఁడు పరా
క్రమ నలుఁడు వీరసేనుని,
దమయంతినిఁ బెండ్లియాడె, ధర్మసుతుఁ డొగిన్ 36
[ధర్మసుతుఁడు = న్యాయమైన కొడుకు/ ఔరస పుత్రుఁడు]
జూదము తగదు వ్యసనము సుమ్ము చెఱచుఁ
గులము ధనము మానమ్మును గువలయమున
వినుమ నా మాట యని పల్కెఁ బెంచుచు రయి
తెలుఁగు సభలకు నేఁగువారలు మొఱకులె. 35
[రయితు+ఎలుఁగు= రయి తెలుఁగు; సభ = జూదము]
పండిత గణ మండితమయ్యుఁ బామర జన
లాలితమ్ము ప్రభు గణ విలసిత మయ్య
సందియ మొకింత లేకయె చనుము వేగ
తెలుఁగు సభలకు, నేఁగువారలు మొఱకులె? 34
లలిత తరంపు భావములు లాలిత శబ్ద సుసంహితమ్ము సం
కలిత సమాస భూషితము కావ్య వరవ్రజ రాజితమ్ము భూ
వలయము నందు నీ తెనుఁగు భాష ఘనంబ తలంప నల్పమే!
లలినిఁ బ్రపంచ తెల్గు సభలన్ గన నేఁగెడువారు మూర్ఖులే? 33
కడు విడ్డూరము విమలపు
టుడువులఁ గొని నంతట పరమోత్సుకతన్ నే
నడరుచుఁ బవలును రేయినిఁ
బిడికిటఁ గనుఁగొంటి సూర్య విధు బింబములన్ 32
[ఉడువు = నీరు ]
అడవుల యందు వింతలను నారయ వచ్చును విశ్వమంతటం
గడలు కొనంగ వన్య మృగ కాయము వృక్ష లతా వితానముల్
బెడఁగెడు నేత్ర యుగ్మమున వెల్గుల తోడ మహా నగమ్ము దా
పిడి కిలి లోన నాకుఁ గనిపించె దివాకర చంద్ర బింబముల్ 31
[దాపిడి = సమీపము; కిలి = చిలుక]
ఆట - పాట - బాట – మాట
నాదు భాష కర్ణాట భాషాదు లందు
ఘనము తేట తెనుఁగు పాటవ నినదమ్ము
పడను మోమాటము వొగడఁ గడిఁదిగ నిఁక
నేలఁ దడఁబా టవని నింప నింక నీకు 30
[కర్ణాట భాష = చెవులలో నింపుగ తిరుగు భాష]
వ్యాస భారతమ్మును మదిఁ బన్నుగఁ బరి
కించి కన్నడ సేనాని కృష్ణశాస్త్రి
ముద్దుగ వచనమున, యాంధ్రమున రచింప
నన్నయ, రచించెఁ గావ్యముఁ గన్నడమున 29
[ఆచార్య. అంబళి రామకృష్ణ కృష్ణ శాస్త్రి, కన్నడ కవి, కన్నడ
సేనాని బిరుదాంకితుఁడు, కన్నడ వచన భారతమును వ్రాసి కీర్తి గడించెను]
పన్నుగ సంస్కృతమ్మునను వ్యాస మహర్షి కృపార్ద్ర చిత్తుఁ డై
నన్నయభట్టు, కన్నడ మునన్, రచియించెను మేటికావ్యమున్
సన్నుతమై చెలంగె నది సత్కవు లిర్వురు పూర్తి సేయగం
బెన్నిధి ధర్మశాస్త్ర మనఁ బృథ్విని దిక్కయి మానవాళికిన్ 28
[కన్ను అడ మును అన్;
కన్ను+అడ = కన్నడ; కన్ను = జాడ, అడ = ఆకృతి/ స్వరూపము;
మును+అన్ = మునన్: ముందు చెప్పగా, అన్ = అనఁగన్;
వ్యాస మహర్షి భారత కథ జాడయు స్వరూపమును ముందు చెప్పగా]
పలుక తొలి పలుకును నొక లలిత సుకవి
తెలుఁగునఁ గులికి కిలకిల కలవరమున
వలదు వలదింక వడి వడిఁ దలఁగు తలఁగు
తెలుఁగు తెలుఁగని ధీవరుల్ వలుకఁ దగునె 27
లలితము భార తావని చెలంగును మిక్కిలి పెక్కు భాషలం
దలరును నిత్యమున్ మత వితాన సుసంహిత భాసితమ్ముగం
జెలువపు టన్య భాషఁ గవి శేఖరుఁ డొక్కఁడు వల్కి నంతటం
దెలుఁగు తెలుంగు తెల్గని సు ధీ వరు లెల్లరుఁ బల్కు టొప్పునే 26
మృదు మధుర భావ సలలిత
పద సంహితమై నిగూఢ భావ సహితమున్
ముదమార విమర్శల కా
స్పదములు లేకుండ వ్రాయ వలెఁ బద్యములన్ 25
పదనగు మాటలెందుకు విపర్యపు ధోరణి మాని యింపుగన్
ముద మొనరించు భావముల ముద్దుగ సుద్దులు సెప్పగా వలెన్
సదసున సభ్య లెల్లరకుఁ జక్షువు లందుఁ బఠింప నించుకం
బద, ములు లేని పద్యముల వ్రాయ వలెం గవు లెల్ల రౌననన్ 24
కన్ననిఁ గానని దినమున
సున్నితపుఁ బఱుపు గఱుక గుచు వెతల నిచ్చెన్
సన్న వలువ బరు వయ్యెను
వెన్నెల యే చెలి తనువును వెచ్చఁగఁ జేసెన్ 23
పన్నుగ భామ లందఱును బన్నగ మర్దను గూడి సల్పఁగం
జెన్నగు నాట్య కేళిని విచిత్రముగన్ హరి మాయ మయ్యెనే
కన్నని దివ్య విగ్రహముఁ గన్నులఁ గాంచఁగ లేక వేదనన్
వెన్నెల రేయియే తనువు వెచ్చఁగఁ జేసెను సుందరాంగికిన్ 22
చింత యేల నీకుఁ జెప్పిరి మన పూర్వు
లెల్ల మంచి మందు నివ్వసుధను
హాయి నిచ్చు భృశము నష్టాంగ వేద సా
రమ్ముఁ గ్రోల జబ్బు రాదు దరికి 21
నమ్మంజాలరు మానవాధికులు విన్నాణుల్ వచింపంగ దో
షమ్మీ శాస్త్రము నర్ధ హీనము సుమీ చాలంచు రోషిల్లి వే
దమ్మే సుమ్మిది ధాత్రి నందు మిరియాల్ దట్టించి పానమ్ము తో
రమ్ముం గ్రోలిన రావు రోగము లిఁకన్ రాజిల్లు నారోగ్యమున్ 20
అన్నుల మిన్నా మిన్నున
వెన్నెల వన్నెలను మున్న వీక్షింపంగం
జన్నునె కన్నుల నెన్నఁగఁ
బున్నమి! దినమయ్యెను శశి పొడఁగట్టఁడుగా 19
[పున్నమి : ఈ పేరున నొక యింతి; దినము = పగలు]
ఎన్నఁగఁ గాల చోదితులె యివ్వసుధాతల మందు నెవ్వరుం
గిన్నర దేవ గాయక సుకీర్తిత మానవ దేవ దైత్యులుం
గ్రన్నన రాహు వీ శశినిఁ గ్రౌర్యము వూని గ్రసించుఁ జూడుమా
పున్నమి వేళ యయ్యె నిఁకఁ బూర్తిగఁ జంద్రుఁడు మాయమయ్యెడిన్ 18
పమ్మఁగ గౌరవ మది చి
త్తమ్మునఁ దలచంగ నన్య తరుణీ మణులన్
సమ్మతముగఁ, నిజ కాంతను
నమ్మా యని పిలువని, సుతుఁ డతి పూజ్యుఁ డగున్ 17
[సుతుఁడు = రాజు]
కుట్మల మనంగ మొగ్గయుఁ
గుట్మల మనఁగ నరకమ్ము కూడ సువదనా
కుట్మలము సేరుటకు ననఁ
గుట్మలదంతీ కలిగెను గోరిక నీపై 16
ఫట్మరపించి తీవు నను భామరొ సంధ్య యొకింత లేదు వౌ
షట్మునిగెం దటాకమున శ్రద్ధ నశించెను బూజలందునం
గుట్మల మేఁగ నిశ్చయము ఘోరపు దుస్సహ పాప చింతలం
గుట్మలదంతి నీ పయినఁ గోరిక లీరిక లెత్తె నామదిన్ 15
[ఫట్ వౌషట్ మంత్రములు విస్మరించబడినవి.]
శివుని ఘన తేజము వడం
గ వారి నిడ ననుమతించి గౌరి శరవణో
ద్భవునిఁ దనయునిగ నీయఁగ
సవతిని గని సీత మిగుల సంతసమందెన్ 14
[సీత =గంగా దేవి]
వివిధ సుఘోర వాక్కులను భీతిలఁ జేయ మహోగ్ర రక్కసుల్
కవిసి యిలాతనూజ నటఁ గందుచు నుండఁగ నంత స్వప్నపుం
బ్రవిమల గాథ నంతయును బల్కిన యా త్రిజటా సతిన్ విలా
స వతినిఁ గాంచి సీత కడు సంతస మొందెను మెచ్చి నెమ్మదిన్ 13
పావన రఘు వంశవర మ
హా వనధి శశాంక సన్ని భాసమ వీరుం
డా వినయ కుశుం డరి వి
ద్రావణుఁడు ప్రియాత్మజుండు రఘురామునకున్ 12
రావణుఁ, డాత్మజుండు, రఘురామునకున్ సఖుఁ డా, బలారికిన్
వావిరి కంటకుండు భువిఁ బన్నుగ పద్మజ వంశ సంభవుల్
రావణు క్రూర కర్మమున రాక్షసు లెల్లరు నాశనంబవన్
ధీవర రామ మిత్రుఁ డయి తేఱెను మూడవ వాఁ డొకం డిఁకన్ 11
[రఘురామ సఖుఁడు = విభీషణుఁడు]
మా యన్నను శ్రీనాథునిఁ
బ్రాయముననె సంస్కృతాంధ్ర భాషల లోనన్
రాయనిఁ బొగడఁగ యవనపు
రాయలకున్ దెలుఁగు రాదు రసముం గ్రోలన్ 10
శ్రేయము గోరి యింపుగను స్వీయ మనోజ్ఞ వరాంధ్ర భాషకున్
హాయన మందు నొక్కపరి యాంధ్ర మహాసభ నుత్సహించిరే
యాయె మహాప్రమాద మిట నాయతి థీంద్రులఁ జూడ వేగమున్
రా యల వారికిన్ దెలుఁగు రాదు గదా రసమున్ గ్రహింపగన్ 9
అంకమున నునిచి సుతుని శంక లేక
యంకఁ బతి నిలుచుచు నుండ బింకము లగు
సంకటముల వేడెడి భక్త జనులు మించి
వేంకటపతికి భామలు వేయిమంది 8
ధర్మ శక్ర వాయువుల సదమల చరితు
ల దయఁ గలిగి మిక్కుటముగ లలిత వదన
తరుణి కంత తొంబది యేడు తక్కువగను
గుంతికి శతసుతుల్ గల్గ సంతసిల్లె 7
వింతగ భీమ జన్మదిన వేళన పుట్టిన యా సుయోధను
న్నంతటఁ దక్కినట్టి యనుజావలిఁ గూడి క్రమమ్ము నందు నా
యింతికి సౌబలేయికి, నహీన బలుం డుదయించ భీముఁ డా
కుంతికి, వందమంది కొడుకుల్ జనియించినఁ బొందె మోదమున్ 6
[భీముఁడు, దుర్యోధనుఁడు నొక్క రోజునే జన్మించితిరి.]
సదనమ్మును వీడి చని బ
హు దినము లయ్యె సురుచిర కృశోదరియే నా
దు దురపు మనస్సు, కలఁ గన
మది మెచ్చిన సుందరాంగి, మర్కట మయ్యెన్ 5
కారడవి కేఁగి వడి నిం
ద్రారి దనుజ గణ విభుఁడు దశాననుఁ డంతన్
సారంగముఁ బట్టం జన
శ్రీరాముం డపహరించె సీతాదేవిన్ 4
నాతుక రెచ్చఁ గొట్టగను నైరృత నాథుఁడు రావణుం డటన్
సీతను దొంగిలించెఁ గద, శ్రీరఘురాముఁడు దండకాటవిన్
భ్రాతను లక్ష్మణున్నునిచి పాఱెడు జింకను వెంబడించగన్
భీతిలి సీత పంపగను వీరుఁడు లక్ష్మణుఁ డేగి నంతటన్ 3
వారి జాక్షులందును నిజ బ్రాణ విత్త
మాన భంగము లందు గోమాతృ ధరణి
సుర వరావనమున నైన నరయ నతఁ డ
సత్యమును బల్కఁడఁట హరిశ్చంద్ర నృపతి 2
ప్రత్యేకమ్ముగఁ బంత మూని ముని విశ్వామిత్రుఁ డత్యున్నతిన్
సత్యాతిక్రమణమ్ము గాంచ నృపుఁ గృఛ్రానేక సంత్రాసముల్
కృత్యాలిం గడు బెట్టిదం బిడినఁ దా గించిత్తు మున్కున్ వినా
సత్యమ్మున్ గలనైనఁ బల్కఁడు హరిశ్చంద్రుండు ముమ్మాటికిన్ 1
ద్గర్భ వినీలాంగుఁడు దివ దాన నిరతినిన్
నిర్భర నరకము నాపఁగ
దౌర్భాగ్యము నిచ్చి ప్రోచు దామోదరుఁడే 53
గర్భంబందున నుండి పంచజను లాక్రందింతురే ధాత్రి సం
దర్భభ్రాజిత పూజ లందుకొని సత్సామర్థ్య సంప్రీతినిన్
నిర్భాగ్యక్షత భక్త లోకమునకున్ నిశ్శేష లక్ష్మిన్ వినా
దౌర్భాగ్యంబుల, నిచ్చి ప్రోవగదరా దామోదరా సత్కృపన్ 52
హస్త - చిత్త - స్వాతి – మూల
దేహస్తంభన గంధ యు
తాహార స్వాతిథేయ సామర సద్భా
మా హస్త కృ తాశన చి
త్తాహా రామూల రుచిక రాన్నముఁ గనరే 51
[సు+ ఆతిథేయ: అతిథికి బాగుగ యోగ్యమైనది;
స+అమర: బంగారము తో కూడినది]
ఏ కాలమ్మున నైనను
లోకాలకుఁ గీడు సేయు రూక్షపుఁ బూజల్
నీకేల వలదు క్షుద్రపు
టేకాదశి నాటి పూజ లిడుములఁ గూర్చున్ 50
జల భారమ్మగు బట్ట లూనవలె నిశ్శంకన్ సశాస్త్రమ్ముగన్
వలదన్నన్ సహియించ నేర్వవలె క్షుద్బాధన్ దినం బంతయున్
వలి నీటన్ మునుగంగ నోర్వవలెఁ దా బ్రాహ్మంపుఁ గాలమ్ములో
నెలమిం గష్టము లెన్నొ కూర్చును గదా యేకాదశీ పూజలే 49
చర్యల మది వడసి సంతసము నెవ్వని స
ద్భార్యా మణి కాలాత్మ ని
భార్యను సేవించు నట్టి భర్త తరించున్ 48
[కాలాత్మ నిభ+ ఆర్య; ఆర్య = పార్వతీ దేవి]
శౌర్యము ధైర్య సాహస లసద్గుణ సంచయ సంయుతమ్ము చా
తుర్య సమాహితమ్ముగను దుర్జయ పాలన నుద్ధరించ స
త్కార్య పరంపరా ధృత వదాన్యుఁడు ధాత్రికి విష్ణుదేవు స
ద్భార్యకు సేవఁ జేయ భువిభర్త తరించును జన్మజన్మకున్ 47
చల్లని రఘురామ సూర్యజ సుమైత్రి విరా
జిల్లదె నిత్యంబై ప్రభ
విల్లది రామునకునైన విఱువఁ దరమ్మే 46
తల్లిని జానకీ సతిని దానవ నాథుఁడు సంగ్రహించఁ దా
నుల్లము నందుఁ దల్లడిలి యూఱట సెందఁడు రామచంద్రుఁడే
చెల్లరె శూలి చాపమ! విచిత్రముగన్ ఘనుఁ డంగ హీను పూ
విల్లది రాఘవుం డయిన విక్రముఁడై విఱువంగఁ జాలునే 45
చందన చర్చిత నీలేం
దిందిర విధి భాసిలు వర దేహుఁడు హరియే
నంద సుతుఁడు మమ్మే రీ
తిం దడయక యే సుగతులఁ దేర్చఁ గలండో! 44
ధీరుఁడు జాతిపిత గాంధి తివిరి నిజాహం
కారముఁ జూపఁగ మౌనపుఁ
బోరాటముఁ జేయ శస్త్రముల పని యేలా 43
ఘోరమ్మే సుమి భారతమ్మున మహద్ఘోషమ్ము నిత్యంబగున్
నీరమ్ముం గొన నుత్సహించుచుఁ దమిన్ నిర్భీతలై ధీర లా
వీరశ్యామల వీధి దూషణములన్ వేమారు వీక్షించమే
పోరాటమ్మును జేయ నాయుధములం బూనంగ నేలా యనిన్ 42
కు లఁట జపము లందు వలపు మెండు
కనఁగ నింటి పేరు గస్తూరి వింతగఁ
గోపనంగ మురిసె బాపనయ్య
[బారనంగ మురిసె బాపనయ్య] 41
సూరజుఁ గుంభ సంభవునిఁ జూడమె పూర్వము మాంస భోజనున్
తూరుపు ఱేఁడు కశ్యప సుతుండు సురా రతుఁడై చెలంగఁడే
ధారుణి వింత లన్ని విన దత్తర పాటు సెలంగ నిక్కమే
వారుణిఁ జెప్పగానె విని బాపఁడు సంతసమందెఁ జూడుమా
[బారని చెప్పగానె విని బాపఁడు సంతసమందెఁ జూడుమా] 40
దూరమ యంచు నెంచకయె తూర్ణమ వచ్చి మదీయ యాగమున్
భారము నీ భుజమ్ములను బన్నుగ నుంచి యొనర్చి నంతటం
గోరిన నీకు నిచ్చెదను గూర్మిని నిచ్చట నున్న మేటి యం
బారని చెప్పగానె విని బాపఁడు సంతసమందెఁ జూడుమా 39
[అంబారు +అని = అంబారని]
పాద పద్మములకు భక్తి నెఱఁగి
పటిమ తర సు శబ్ద భావ ప్రవిమలంపుఁ
దెలుఁగుఁ , జదువువారు, దేహి యనరె 38
[చదువు వారు = చదువుకొనెడి వారు]
ఇల నిఁక జన్మ రాహితికి నెల్లరు నిత్యము నార్తి జెందుచుం
బలుమఱు మానసమ్మునను బన్నుగఁ గొల్చుచుఁ దన్మయమ్మునన్
సలలిత మోక్ష మీయ మని శార్ఙ్గి సునామము లెల్లఁ బ్రీతి గొం
తెలుఁగుఁ బఠించు వార లిఁక దేహి యటంచును జేయిఁ జాపరే 37
[గొంతు+ఎలుఁగు = గొంతెలుఁగు; కంఠధ్వని]
చి మహారాజు నిషధ ధవ శేఖరుఁడు పరా
క్రమ నలుఁడు వీరసేనుని,
దమయంతినిఁ బెండ్లియాడె, ధర్మసుతుఁ డొగిన్ 36
[ధర్మసుతుఁడు = న్యాయమైన కొడుకు/ ఔరస పుత్రుఁడు]
గులము ధనము మానమ్మును గువలయమున
వినుమ నా మాట యని పల్కెఁ బెంచుచు రయి
తెలుఁగు సభలకు నేఁగువారలు మొఱకులె. 35
[రయితు+ఎలుఁగు= రయి తెలుఁగు; సభ = జూదము]
పండిత గణ మండితమయ్యుఁ బామర జన
లాలితమ్ము ప్రభు గణ విలసిత మయ్య
సందియ మొకింత లేకయె చనుము వేగ
తెలుఁగు సభలకు, నేఁగువారలు మొఱకులె? 34
లలిత తరంపు భావములు లాలిత శబ్ద సుసంహితమ్ము సం
కలిత సమాస భూషితము కావ్య వరవ్రజ రాజితమ్ము భూ
వలయము నందు నీ తెనుఁగు భాష ఘనంబ తలంప నల్పమే!
లలినిఁ బ్రపంచ తెల్గు సభలన్ గన నేఁగెడువారు మూర్ఖులే? 33
టుడువులఁ గొని నంతట పరమోత్సుకతన్ నే
నడరుచుఁ బవలును రేయినిఁ
బిడికిటఁ గనుఁగొంటి సూర్య విధు బింబములన్ 32
[ఉడువు = నీరు ]
అడవుల యందు వింతలను నారయ వచ్చును విశ్వమంతటం
గడలు కొనంగ వన్య మృగ కాయము వృక్ష లతా వితానముల్
బెడఁగెడు నేత్ర యుగ్మమున వెల్గుల తోడ మహా నగమ్ము దా
పిడి కిలి లోన నాకుఁ గనిపించె దివాకర చంద్ర బింబముల్ 31
[దాపిడి = సమీపము; కిలి = చిలుక]
నాదు భాష కర్ణాట భాషాదు లందు
ఘనము తేట తెనుఁగు పాటవ నినదమ్ము
పడను మోమాటము వొగడఁ గడిఁదిగ నిఁక
నేలఁ దడఁబా టవని నింప నింక నీకు 30
[కర్ణాట భాష = చెవులలో నింపుగ తిరుగు భాష]
కించి కన్నడ సేనాని కృష్ణశాస్త్రి
ముద్దుగ వచనమున, యాంధ్రమున రచింప
నన్నయ, రచించెఁ గావ్యముఁ గన్నడమున 29
[ఆచార్య. అంబళి రామకృష్ణ కృష్ణ శాస్త్రి, కన్నడ కవి, కన్నడ
సేనాని బిరుదాంకితుఁడు, కన్నడ వచన భారతమును వ్రాసి కీర్తి గడించెను]
పన్నుగ సంస్కృతమ్మునను వ్యాస మహర్షి కృపార్ద్ర చిత్తుఁ డై
నన్నయభట్టు, కన్నడ మునన్, రచియించెను మేటికావ్యమున్
సన్నుతమై చెలంగె నది సత్కవు లిర్వురు పూర్తి సేయగం
బెన్నిధి ధర్మశాస్త్ర మనఁ బృథ్విని దిక్కయి మానవాళికిన్ 28
[కన్ను అడ మును అన్;
కన్ను+అడ = కన్నడ; కన్ను = జాడ, అడ = ఆకృతి/ స్వరూపము;
మును+అన్ = మునన్: ముందు చెప్పగా, అన్ = అనఁగన్;
వ్యాస మహర్షి భారత కథ జాడయు స్వరూపమును ముందు చెప్పగా]
తెలుఁగునఁ గులికి కిలకిల కలవరమున
వలదు వలదింక వడి వడిఁ దలఁగు తలఁగు
తెలుఁగు తెలుఁగని ధీవరుల్ వలుకఁ దగునె 27
లలితము భార తావని చెలంగును మిక్కిలి పెక్కు భాషలం
దలరును నిత్యమున్ మత వితాన సుసంహిత భాసితమ్ముగం
జెలువపు టన్య భాషఁ గవి శేఖరుఁ డొక్కఁడు వల్కి నంతటం
దెలుఁగు తెలుంగు తెల్గని సు ధీ వరు లెల్లరుఁ బల్కు టొప్పునే 26
మృదు మధుర భావ సలలిత
పద సంహితమై నిగూఢ భావ సహితమున్
ముదమార విమర్శల కా
స్పదములు లేకుండ వ్రాయ వలెఁ బద్యములన్ 25
పదనగు మాటలెందుకు విపర్యపు ధోరణి మాని యింపుగన్
ముద మొనరించు భావముల ముద్దుగ సుద్దులు సెప్పగా వలెన్
సదసున సభ్య లెల్లరకుఁ జక్షువు లందుఁ బఠింప నించుకం
బద, ములు లేని పద్యముల వ్రాయ వలెం గవు లెల్ల రౌననన్ 24
సున్నితపుఁ బఱుపు గఱుక గుచు వెతల నిచ్చెన్
సన్న వలువ బరు వయ్యెను
వెన్నెల యే చెలి తనువును వెచ్చఁగఁ జేసెన్ 23
పన్నుగ భామ లందఱును బన్నగ మర్దను గూడి సల్పఁగం
జెన్నగు నాట్య కేళిని విచిత్రముగన్ హరి మాయ మయ్యెనే
కన్నని దివ్య విగ్రహముఁ గన్నులఁ గాంచఁగ లేక వేదనన్
వెన్నెల రేయియే తనువు వెచ్చఁగఁ జేసెను సుందరాంగికిన్ 22
లెల్ల మంచి మందు నివ్వసుధను
హాయి నిచ్చు భృశము నష్టాంగ వేద సా
రమ్ముఁ గ్రోల జబ్బు రాదు దరికి 21
నమ్మంజాలరు మానవాధికులు విన్నాణుల్ వచింపంగ దో
షమ్మీ శాస్త్రము నర్ధ హీనము సుమీ చాలంచు రోషిల్లి వే
దమ్మే సుమ్మిది ధాత్రి నందు మిరియాల్ దట్టించి పానమ్ము తో
రమ్ముం గ్రోలిన రావు రోగము లిఁకన్ రాజిల్లు నారోగ్యమున్ 20
అన్నుల మిన్నా మిన్నున
వెన్నెల వన్నెలను మున్న వీక్షింపంగం
జన్నునె కన్నుల నెన్నఁగఁ
బున్నమి! దినమయ్యెను శశి పొడఁగట్టఁడుగా 19
[పున్నమి : ఈ పేరున నొక యింతి; దినము = పగలు]
ఎన్నఁగఁ గాల చోదితులె యివ్వసుధాతల మందు నెవ్వరుం
గిన్నర దేవ గాయక సుకీర్తిత మానవ దేవ దైత్యులుం
గ్రన్నన రాహు వీ శశినిఁ గ్రౌర్యము వూని గ్రసించుఁ జూడుమా
పున్నమి వేళ యయ్యె నిఁకఁ బూర్తిగఁ జంద్రుఁడు మాయమయ్యెడిన్ 18
త్తమ్మునఁ దలచంగ నన్య తరుణీ మణులన్
సమ్మతముగఁ, నిజ కాంతను
నమ్మా యని పిలువని, సుతుఁ డతి పూజ్యుఁ డగున్ 17
[సుతుఁడు = రాజు]
గుట్మల మనఁగ నరకమ్ము కూడ సువదనా
కుట్మలము సేరుటకు ననఁ
గుట్మలదంతీ కలిగెను గోరిక నీపై 16
ఫట్మరపించి తీవు నను భామరొ సంధ్య యొకింత లేదు వౌ
షట్మునిగెం దటాకమున శ్రద్ధ నశించెను బూజలందునం
గుట్మల మేఁగ నిశ్చయము ఘోరపు దుస్సహ పాప చింతలం
గుట్మలదంతి నీ పయినఁ గోరిక లీరిక లెత్తె నామదిన్ 15
[ఫట్ వౌషట్ మంత్రములు విస్మరించబడినవి.]
గ వారి నిడ ననుమతించి గౌరి శరవణో
ద్భవునిఁ దనయునిగ నీయఁగ
సవతిని గని సీత మిగుల సంతసమందెన్ 14
[సీత =గంగా దేవి]
వివిధ సుఘోర వాక్కులను భీతిలఁ జేయ మహోగ్ర రక్కసుల్
కవిసి యిలాతనూజ నటఁ గందుచు నుండఁగ నంత స్వప్నపుం
బ్రవిమల గాథ నంతయును బల్కిన యా త్రిజటా సతిన్ విలా
స వతినిఁ గాంచి సీత కడు సంతస మొందెను మెచ్చి నెమ్మదిన్ 13
హా వనధి శశాంక సన్ని భాసమ వీరుం
డా వినయ కుశుం డరి వి
ద్రావణుఁడు ప్రియాత్మజుండు రఘురామునకున్ 12
రావణుఁ, డాత్మజుండు, రఘురామునకున్ సఖుఁ డా, బలారికిన్
వావిరి కంటకుండు భువిఁ బన్నుగ పద్మజ వంశ సంభవుల్
రావణు క్రూర కర్మమున రాక్షసు లెల్లరు నాశనంబవన్
ధీవర రామ మిత్రుఁ డయి తేఱెను మూడవ వాఁ డొకం డిఁకన్ 11
[రఘురామ సఖుఁడు = విభీషణుఁడు]
బ్రాయముననె సంస్కృతాంధ్ర భాషల లోనన్
రాయనిఁ బొగడఁగ యవనపు
రాయలకున్ దెలుఁగు రాదు రసముం గ్రోలన్ 10
శ్రేయము గోరి యింపుగను స్వీయ మనోజ్ఞ వరాంధ్ర భాషకున్
హాయన మందు నొక్కపరి యాంధ్ర మహాసభ నుత్సహించిరే
యాయె మహాప్రమాద మిట నాయతి థీంద్రులఁ జూడ వేగమున్
రా యల వారికిన్ దెలుఁగు రాదు గదా రసమున్ గ్రహింపగన్ 9
యంకఁ బతి నిలుచుచు నుండ బింకము లగు
సంకటముల వేడెడి భక్త జనులు మించి
వేంకటపతికి భామలు వేయిమంది 8
ల దయఁ గలిగి మిక్కుటముగ లలిత వదన
తరుణి కంత తొంబది యేడు తక్కువగను
గుంతికి శతసుతుల్ గల్గ సంతసిల్లె 7
వింతగ భీమ జన్మదిన వేళన పుట్టిన యా సుయోధను
న్నంతటఁ దక్కినట్టి యనుజావలిఁ గూడి క్రమమ్ము నందు నా
యింతికి సౌబలేయికి, నహీన బలుం డుదయించ భీముఁ డా
కుంతికి, వందమంది కొడుకుల్ జనియించినఁ బొందె మోదమున్ 6
[భీముఁడు, దుర్యోధనుఁడు నొక్క రోజునే జన్మించితిరి.]
హు దినము లయ్యె సురుచిర కృశోదరియే నా
దు దురపు మనస్సు, కలఁ గన
మది మెచ్చిన సుందరాంగి, మర్కట మయ్యెన్ 5
ద్రారి దనుజ గణ విభుఁడు దశాననుఁ డంతన్
సారంగముఁ బట్టం జన
శ్రీరాముం డపహరించె సీతాదేవిన్ 4
నాతుక రెచ్చఁ గొట్టగను నైరృత నాథుఁడు రావణుం డటన్
సీతను దొంగిలించెఁ గద, శ్రీరఘురాముఁడు దండకాటవిన్
భ్రాతను లక్ష్మణున్నునిచి పాఱెడు జింకను వెంబడించగన్
భీతిలి సీత పంపగను వీరుఁడు లక్ష్మణుఁ డేగి నంతటన్ 3
మాన భంగము లందు గోమాతృ ధరణి
సుర వరావనమున నైన నరయ నతఁ డ
సత్యమును బల్కఁడఁట హరిశ్చంద్ర నృపతి 2
ప్రత్యేకమ్ముగఁ బంత మూని ముని విశ్వామిత్రుఁ డత్యున్నతిన్
సత్యాతిక్రమణమ్ము గాంచ నృపుఁ గృఛ్రానేక సంత్రాసముల్
కృత్యాలిం గడు బెట్టిదం బిడినఁ దా గించిత్తు మున్కున్ వినా
సత్యమ్మున్ గలనైనఁ బల్కఁడు హరిశ్చంద్రుండు ముమ్మాటికిన్ 1
