బాగుగ స్మరింప విష్ణుని
నే గతి నైన నలినాక్షు నెడఁదఁ దరించున్
వేగ మజామిళ నాముఁడు
యోగభ్రష్టుండు గాంచె నొప్పుగ ముక్తిన్ 59
పోగై యుండును జేసి నంత వఱకుం బో ధాత్రి నిశ్చింత వి
త్తాగారమ్మున దాచి నట్టి నిజ భాగ్యాభమ్ము భోగావలి
త్యాగస్వాంతుఁడు భక్తి యోగ మహిమం దథ్యంబ సత్కర్మ యు
గ్యోగాభ్యాసములోన భ్రష్టుఁ డయినన్ యోగ్యుండు ముక్తిం గనన్ 58
ఆరక మండిన హృదయ వి
దారక దుఃఖానలమ్ము దావాగ్ని వలెన్
దారుణ బాధా తరు కు
ద్దారము లేకున్న బ్రతుకఁ దరమే ప్రజకున్ 57
దారము లేక పుష్పముల దండ కనంబడ నట్టి రీతి కే
దారము లేక యన్నమును ధారుణిఁ గానని భంగి దీన మం
దారము లేక సౌఖ్యమును ధాత్రినిఁ గాంచని యట్టి భంగిఁ గం
దారము లేనిచోఁ బ్రజ ముదమ్మలరన్ బ్రతుకంగ సాధ్యమే 56
[కందారము = వడి గల మేఘము]
ఏమీ దౌర్భాగ్యం బీ
భూమీశ్వరుల వెదకంగఁ బుణ్యాత్ము లహో
యీ మహినిం గలరో లే
రో మము సత్కృపనుఁ గనుచుఁ బ్రోవఁగ నొప్పున్ 55
సేమము లెల్ల నారసి విశేషముగాఁ జదివించి పెంచి మీ
ధామము లందు మీ జనుల దాయల నందఱి నిల్పి నిత్యముం
బ్రేమ సెలంగ బంధువులు పెద్దలు మీరొ దయార్ద్రు లైన వా
రో మము సత్కృపం గనుచుఁ బ్రోవనిచో యశ మెల్లఁ బాడగున్ 54
యుక్తము కాదని సంశయ
యుక్తుం డయి డెంద మందు నూహించి నదీ
ముక్త పురీషణ యాదో
రక్తంబని మంచి నీరుఁ ద్రావఁగ జంకెన్ 53
[యాదో రక్తము = జలచరముల కిష్టము]
యుక్తాయుక్త విచక్షణుండు తర ణోద్యుక్తుండు ధీయుక్తుఁ డా
సక్తింగాంచి జలమ్ము డెందమున హర్షం బందె శశ్వత్తృషా
రక్తుం డయ్యు నదీ జలమ్ముఁ బ్రసరిల్లన్ బాల సూర్యప్రభల్
రక్తం బంచును నిర్మలోదకమునుం ద్రావంగ భీతిల్లెఁ దాన్ 52
చదివినవి పెక్కు లున్నవి చదివి నట్టి
వాని మఱవ నెన్నండును నేను నిజము
నే నెఱుంగుదు నిక్కము నీవె రామ!
కూర్మరూ పాన దశకంఠుఁ గూల్చితె హర 51
[కూర్మ రూపు +ఆన =కూర్మరూ పాన; హర =చంపు వాఁడ]
గజవిక్రాంత విలాస సద్గమన! మేఘశ్యామ రాజద్విరా
జి! జగన్నాథ! ప్రభాకరాన్వయ మణీ! సీతాపహారిన్ ఖలుం
బ్రజలన్ మౌనుల వేఁచు చుండ హరి! వే రామావతారుండవై
కుజనుండౌ దశకంఠుఁ జంపితె హ రాకూర్మావతారుండవై 50
[హర + అకూర్మావతారుండు = హ రాకూర్మావతారుండు:
హరుఁడు నకూ ర్మావతారుఁడు; హరుఁడు = పాపములను హరించు వాఁడు, విష్ణువు]
రెంటి యర్థ మొక్కటి యనిరి విపు లార్థ
శాసనులు నిశ్చయమ్ముగ బాస యందు
నడుగ వైయాకరణుల వా రనిరి కాదు
తద్భవము లక్ష్మి మఱి లచ్చి తత్సమంబు 49
తద్భవ మౌను లచ్చి మఱి తత్సమ మన్నను లక్ష్మియే చుమీ
యుద్భవ మయ్యెఁ బెక్కులు మహోదధి పంకజ నాభు రక్షతో
నద్భుత రీతిఁ ద్రచ్చ ధవ ళాంబుధిఁ బూర్వము దేవ దానవుల్
తద్భవ మౌను లక్ష్మి మఱి తత్సమ మన్నను లచ్చియే యగున్ 48
[తద్భవము = ధవళాంబుధి భవము; తత్సమము =లక్ష్మి సమము]
బద్ధులునై నిజ మతమున
కిద్ధర సద్భక్తి నెల్ల రెలమి సెలఁగ స
ద్బుద్ధీ వారలు కారే
బౌద్ధులు ధరియింతురు సిలువన్ మెడ లోనన్ 47
యద్ధర్మం బిడు శాంతి సౌఖ్య మిలలో నద్ధర్మమే భాసిలున్
శ్రద్ధాసక్తుల మాట దేవుఁ డెఱుఁగున్ సత్యంబ చూపించుచున్
విద్ధుల్ వేఁగఁగ మారినన్ మత మహో విత్తాశతో హైందవుల్
బౌద్ధుల్ కంఠమునన్ ధరింత్రు సిలువన్ భక్తిన్ శుభం బందఁగన్ 46
[చూపించుచున్ భక్తిన్ (కఱ వైనను)]
నలిన నయనుండు ధరణీ
తల భార వినాశ సూచిత శకునమే కాఁ
గలుషిత కైతవ కేళిన్
గెలువఁగఁ గౌరవులు గాంచి కృష్ణుఁడు మురిసెన్ 45
కలఁగెఁ దదాంబికేయుఁ డెదఁ గౌరవ సేన వినాశ మందఁగం
దొలఁగెను భూమి భార మది తోరము హర్షము నంద ధాత్రియే
గెలిచిరి ధార్తరాష్ట్రులను గృష్ణ దయోన్నతిఁ బాండవేయులే
గెలువఁగఁ గౌరవుల్ మురిసెఁ గృష్ణుఁడు సంతస మందెఁ గుంతియున్ 44
[కౌరవులు = కురు సంతతి: ధార్తరాష్ట్రులు, పాండవేయులు]
దత్తపది"లడ్డు - బూరె - అరిసె - కాజా" భారతార్థమున:
అంగారపర్ణుం డను గంధర్వుఁ డర్జునునిచే నోడి యుద్దమున దగ్ధ రథుఁ డయినందున గంధర్వ మహిమ ననేక చిత్ర రథములు సృష్టించికొని చిత్రరథుఁ డనఁ బేరు మార్చికొని యర్జునునితో స్నేహము సేయు సందర్భము:
అరి సెడ బలమ్ము కా, జా
లి రగుల, మిత్రుఁడు నరునకు లీలన్ వనిలోఁ
గరమున బూ రెగయ మిగులఁ
ద్వరితము వా లడ్డు తీసి వఱలి నుతించెన్ 43
[బూరు ఎగయ= బూ రెగయ; బూరు=వెండ్రుకలు, రోమాంచము; వాలు+అడ్డు]
అడుగ నెల్లరు దిట్టలె యడుగఁ బడినఁ
గూడఁ బాండిత్య మందెంచ గొప్ప వారె
పెంపు గల వారి యందు గణింపఁగ రయి
తగు నొకండె పృచ్ఛకుఁడు వధానమందు 42
ఇచ్ఛ చెలంగ డెందమున నింపుగ గెల్వ వధాని నత్తరిన్
స్వేచ్ఛగ వేయఁ బ్రశ్న లట నింపుగ ముల్కుల చంద మొప్పఁగన్
స్వచ్ఛపు టొక్క యంశమునఁ జక్కని వాఁ డొకఁ డన్న రీతినిం
బృచ్ఛకుఁ డొక్కఁ డున్నపుడె పేర్మినిఁ గాంచు శతావధానమై 41
భక్తి మీఱఁగ నిత్యమ్ము పడతు లెల్ల
గుడులఁ గొబ్బరి కాయలు కొట్టు చుండ
తియ్య నైన ముక్కలఁ గాంచి దినఁగ రాఁగఁ
గోఁతిమూఁకకు నెలవయ్యెఁ గోనసీమ 40
ప్రీతి తోడుత నేర్చి విద్యలు వీడి సీమను బౌరులే
యాతనల్ వడి పొట్ట కూటికి నన్య దేశము లేఁగఁగాఁ
జూత మంచును జేరి యన్యులు చుట్టు ముట్టఁగ నక్కటా
కోఁతిమూఁకల కాలవాలము గోనసీమయె చూడఁగన్ 39
భక్త వరదుండు సౌరభ వాహనుండు
ప్రీతిఁ దనతోడఁ జేసి నిర్వీర్యు యముని
ఘన మునిసుతు మార్కండేయుని, నెడఁద నిడ
శివునిఁ, దోడ్కొని చనెఁ జంద్రశేఖరుండు 38
శివ చత్వారము నూనఁ బద్మ భవుఁడే చేతన్ శివుండౌ తగన్
భువి విష్ణుండు సుఖమ్ము లీయఁగను సద్భూతాలి కత్యంతమున్
నవ నామం బగు శంకరుం డనఁగఁ దన్నారాయ ణైకాహ్వకున్
శివునిం దోడ్కొని చంద్రశేఖరుఁడు వచ్చెన్ శంకరుం జూడఁగన్ 37
తర్షము మిక్కుట ముండఁగ
కర్షకులకు సేద్య మందుఁ గలఁత చెలంగన్
శీర్షవ్యధతో ఖండిత
హర్ష మిడును నేతకున్ జనాక్రందనలే 36
మర్షం బూని యెడంద సాయమును సంరంభంబునం గూర్చి ని
ష్కర్షం బాపి కలంత లన్నిటినిఁ దాఁ జాతుర్య మేపారఁగం
గర్షాంతఃకరణుండు నంత జన సత్కాంతుండు పడ్డం జెవిన్
హర్షంబుం గలిగించు సర్వజన దీనాలాపముల్ నేతకున్ 35
గరుడం డగు వాహన మ
క్షరుఁ డరవింద నయనునకు సత్యములే నీ
గిర లనుమానం బేలా
గరుడుఁడు వాహనము గాదె గరళ గళునకున్ 34
హరిహర వాహనమ్ములు మహాండజ పాదచతుష్క రాజముల్
పరఁగుచు నుండ సంతతము వాహనమై వృషభమ్ము సంశయా
కరముగ నడ్గఁగా నగును గాదె యనం దగ దిట్టు లెన్నఁడున్
గరుడుఁడు వాహనం బగును గాదె త్రినేత్రున కెల్ల వేళలన్ 33
అక్కట నగరమ్మున గా
కెక్కడ వాని నరయంగ నెన్నఁడు తరమే
మక్కువతోఁ గోరినఁ దా
చిక్కడ? పల్లి సుజనులకుఁ జింతం గూర్చెన్ 32
మిక్కిలి చేటు కల్గు నని మెత్తని వాఁ డవధాని కక్కటా
యిక్కడ నంచు శంకను వహించి వధాన మొనర్పఁ బల్లెలో
గ్రక్కున రిక్త భాషణుఁడు కన్గొని వచ్చెను రక్తి నుండ నీ
చిక్కడ పల్లి యెల్లరకుఁ జింతనుఁ గూర్చె వధాని రాకతో 31
[నీచు +ఇక్కడ = నీ చిక్కడ; వధానిఁ జింతతోఁ గూర్చెను (దన) రాకతో (రిక్త భాషణుఁడు)]
చీమ కుట్టంగఁ జర్మమ్ము జివ్వు మనును
దోమ కుట్టంగ రోగము తోడ బాధ
కంత ముండదు పరికింప నంత కన్నఁ
బఱుపునన్ నల్లి కుట్టినఁ బరమ సుఖము 30
తఱ చగు కార్య భారమును దద్ద వహించి భుజద్వయమ్మునం
వెఱవక చక్కఁ జేయఁగను బ్రీతిని నేరక కుట్టి నట్టులే
యఱిముఱి నిద్ర వోవఁగను సాంతము వెచ్చటి నెత్తు రింపుగాఁ,
బఱుపున వాలి నంత సుఖ భావన గల్గెను నల్లి, కుట్టఁగన్ 29
[నల్లికి +ఉట్టఁగన్ = నల్లి కుట్టఁగన్; ఉట్టు =కాఱు ]
సారతర పృచ్ఛక గణము
చారుతరమ్ము సెలరేఁగ సల్లాపము లే
పారఁగ జ యాపజయ ని
ర్ధారణ యుండదు శతావధానము లందున్ 28
కారట పండితోత్తములు గాంచఁగ నెల్లరు సద్వధానులీ
ధారుణి నవ్వధానులును దల్పఁగఁ గారట పండితుల్ బృహ
ద్ధారణయే చెలంగు నవధానికి నిత్యము మాన వాల్పవ
ద్ధారణ యుండఁ బోదఁట వధానికిఁ జేయ శతావధానమున్ 27
నారీమణి యొలుకఁగ శృం
గారము చెక్కిలిని మీటఁగాఁ బోఱఁ డహో
నేరని విధమ్ముగా ని
స్సారమతులు మెచ్చుకొనరు సత్కావ్యమ్మున్ 26
క్షార విలీన కోమలము చందము సౌరభ హీన పుష్ప వ
ద్ధారము భంగి ఘోరతమ హాలహ లైక కణప్రపూరిత
క్షీరము భంగి శబ్ద పరికీర్తిత మైనను భావ జాల ని
స్సారమునున్ గ్రహింపఁ గల సజ్జను లొప్పరు సత్కవిత్వమున్ 25
మూల నుంచి తాను మూఢ విశ్వాసమ్ము
మిత్ర బృంద మందు నాత్రముగ ని
జాంతరంగ మందు సంతత మాత్మ వి
శ్వాసముల గణించువాఁడు హితుఁడు 24
చేసిన మేలు సంతతము చిత్తము లోపల నుంచు వారితో
మోసము సేయు దుర్గుణము పుట్టని మర్త్యుల తోడ భూమిపై
వాసికి నెక్కి నట్టి తగు వారల సజ్జను లైన వారి సా
వాసము లెంచు వాని సహవాసము మే లతఁడే హితుం డగున్ 23
వ్రణ సన్నిభముగ నాప
ద్గణములు బాధించు చుండ గతిఁ గానక దా
రుణముగఁ దపించుచుండ శ
రణ మడిగిన భక్తజనుల రక్షింపు ముమా 22
మణిమన్మాన్య కిరీట ధారిణి! జగన్మాతా! సుదీనార్త యం
త్రణ దీక్షా రత దేవి! సంతత భవన్నామైక సచ్చింతనా
ర్పణ సద్బుద్ధి విశుద్ధ చిత్తమునఁ బాపారణ్య శశ్వద్విదా
రణముం గోరుచుఁ గొల్చు భక్తులను నార్యా రక్ష సేయంగదే 21
గురుతర మౌనము దాల్చుచు
సురుచిర మౌ నూతనంపు సూత్రము తోడం
గర మనురక్తిఁ దలఁచి నిజ
పురుషుని మెడలోన మగువ పుస్తెను గట్టెన్ 20
విరివిగ మ్రోయ వాద్యములు వెల్గఁగ గాంతులు దిక్కు లన్నిటం
బరఁగఁగ వేద మంత్రములు పమ్మి యొకర్తుక యెత్తఁగా జడన్
వరుఁడు వధూమణిం గని శుభమ్ముగ మూర్తిఁ దలంచి యా రమా
పురుషుని కంఠమందు సతి పుస్తెను గట్టెను బెండ్లిపందిటన్ 19
[సతి పుస్తె = సతి యొక్క పుస్తె; రమా పురుషుని మూర్తిఁ దలంచి]
స్వార్తి నివారణ నిష్ఠా
స్ఫూర్తిని నిత్యోపవాస సురుచిర దీక్షా
కర్తృత్వమునఁ గృశింపఁగఁ
గార్తిక పూజలు సతులకుఁ గష్టముల నిడున్ 18
ఆర్తినిఁ గాలుఁ డా నరక మారసి పాపి విహీనమున్ జగ
త్కర్తను వేఁడ నాతఁ డనె గాంతల నోములు నోఁచఁ జేయుమా
భర్తను విస్మరించుచును భక్తిని గొప్పగఁ జాట నెంచుచుం
గార్తిక మాస పూజలను గాంత లొనర్చినఁ గల్గుఁ గష్టముల్ 17
సద్యస్స్ఫూర్తి నుడువ నన
వద్యము హృద్యమ్ముగఁ బరవశమై చెపుమా
విద్యాధిక! యిది తగదా
పద్యము కర్ణామృత మని పలుకుట తగునా 16
హృద్య ముదావ హార్థ యుత నృత్య సుచోదక కాహళీ మహా
వాద్యర వానుగుణ్య పరిపాలిత తాళ విశేష బద్ధ రా
జద్యమ కా ద్యలంకృత విచక్షణ శబ్ద సరాగ యుక్తమౌ
పద్యము కర్ణ పేయ మను వాక్కును బల్కుట సత్య దూరమే? 15
వెదకి లంకలోఁ దనరారు వీధు లిండ్లు
కాననమ్ములు కోనలు గాన రాక
కలఁత సెంది తనను దాను గాంచ కున్న,
పాపి వని తిట్టె, సీతను పవన సుతుఁడు 14
పాపము జానకీ సతికిఁ బట్టెను దుర్గతి యివ్విధమ్ముగం
గోపము నూని మిక్కుటము ఘోర దశాస్యుఁడు, పల్కు మారుతీ,
నీ పురి లోన రామ సతినిం గన వచ్చితి నన్న రోసి ని
న్పాపి వటంచుఁ దిట్టెఁ గద, పావని సీతను నిర్దయాత్ముఁడై 13
[పావని = పవిత్రురాలు; పావని సీతను రామ సతినిం గన ]
కన రెన్నం డాపదలను
గన రెవ్వరు దుఃఖములను ఘనముగ జీవిం
చిన నిర్జన నర దుర్గమ
వనమున సుఖమబ్బు శ్రీనివాసునిఁ గొలువన్ 12
అనిశమ్ముం బరమాత్ము నిల్పి మదిలో నర్చించినన్ భక్తితో
ననుమానింపఁగ నేల యేరికిని నాహా భావి జన్మంబు నే
ని నివారింప నగుం బ్రమోదమునఁ బ్రాణిశ్రేణి కెల్లన్ జగ
ద్వనమందున్ సుఖసంపదల్ దొరుకులే పద్మాక్షుఁ బూజించినన్ 11
[వనము = సమూహము; జగద్వనము = ముల్లోకములు]
నీ నే ర్పేమయ్యె నహో
కానిమ్మికఁ జేయ నేమి కల దిచ్చట నీ
వీ నాఁ డీ మల్లు నెదుట
శ్రీనాథా! చెఱచినావు సీసపు నడకన్ 10
[సీసము = మల్ల యుద్ధములో నొక పట్టు]
దీ నాలాపము లేల పల్కెదవు నిం దిట్టంగ నీ సత్కవుల్
చానల్ మెత్తురె నీదు పద్యముల లజ్జాహీన! ధీవర్యులుం
గానంగం గవి సార్వభౌముని వ రాఖ్యన్ వెల్గి నీ వివ్విధిన్
శ్రీనాథా! చెడఁగొట్టినావు గద మా సీసంపు సౌందర్యమున్ 9
అలవోకగ నంటి విటులఁ
దెలిసియొ మఱి సుంత యేని తెలియకయో నీ
పలికిన యట్టిది సత్యము
నిలుకడ లేనట్టి నరుఁడె నిజముగ గెలుచున్ 8
[నిలుకడ = విరామము]
అలయక యున్న నించుకయు యత్న మొకింతయుఁ జేయ నొల్లకే
కలవర మంద మిక్కుటము కార్యము లెట్లు ఫలించుఁ జెప్పుమా
పలు వచనమ్ము లేల నయ పల్క నిరంతర యత్న దీక్షతో
నిలు కడ లేని మానవులనే వరియించును గెల్పు నిచ్చలున్ 7
[ఇలు కడ లేని = ఇలు (విశ్రాంతికి) మఱియు నంతము (పనికి) లేని]
ఎన్ని చెప్పిన నీవు నీ కన్ని చెప్పు
బుస్సు మన నీవు దా నప్డు కస్సు మనును
దార చెంతను రాకా సుధాక రాభ
మౌఖిక! పరీక్ష గెలిపించు మౌన మొకటె 6
[మౌఖిక = ముఖమునకు సంబంధించినది ,రూపము కలవాఁడు]
శాఖల భంగి విస్తరిల శాస్త్రము లెల్లను నేఁడు విస్తృతో
లూఖల మందు దంచు విధి రుబ్బఁగ నిత్యము నిబ్బరమ్ముగన్
లేఖన రేఖ లందునె పరీక్షలు వెట్టెద రన్నచో వినా
మౌఖికమౌ పరీక్ష యెడ మౌనముఁ బూనుటె మేలు గెల్వఁగన్ 5
ఎంచి విత్తమ్ము ధర్మమ్ముఁ ద్రుంచి త్రుంచి
నించి ద్వేషమ్ము మాటలు దంచి దంచి
మించి పగవారి కనిశమ్ము పొంచి పొంచి
సాయ మొనరించు వాఁడె పో శత్రు వనఁగ 4
మాయలు పన్ని మిక్కుటము మంతన మింపుగఁ జేసి భండన
న్యాయ మొకింత యేని మది నక్కట యెన్నక మించి సంధి నేఁ
జేయ నెదం దలంతు నని చెప్పుచు యుద్ధము, కూర్చి వింటినిన్
సాయముఁ, జేయు వాఁడె కద శత్రువు దప్పదు కీడు నమ్మినన్ 3
[సాయము = బాణము]
నూత్నములు కొన్ని యుండఁగఁ
బ్రత్నమ్ములు నుండఁ గొన్ని పంక కరములన్
యత్నించి వాని ముట్టిన
రత్నమ్ములు నీవు దాఁక ఱాలుగ మారెన్ 2
రత్న కిరీట భాసిత నరర్షభ! కృష్ణ ! మురారి! మేఁతకై
యత్నములం ద్యజించి తమి నప్పుడు గాంచి తవాంగుళీ లస
న్నూత్న విశేష రాగ సుమనోహర వంశము మోవి నుంచ,గో
రత్నము లెల్ల మారినవి ఱాలుగ, నీ చెయి దాఁకి నంతటన్ 1
కామెంట్లు లేవు:
కామెంట్ను పోస్ట్ చేయండి