సాఘ దురాచార ఖలు న
రౌఘ సమావృత జగమ్ము నం దవిరోధం
బే ఘన వివాద ము లడరె
మేఘము లేకుండ వాన మేదినిఁ గురిసెన్ 62
రాఘవుఁ డభ్ర వర్ణుఁ డట రాజ్యము నేలఁగ నిర్మలోద ధా
రా ఘన రాశి సంభృత విరాజిత దిఙ్నిచయమ్ము దోఁపఁ బా
పౌఘ విహీన రాజ్యమున నుగ్ర భయానక శబ్ద యుక్తమౌ
మేఘము లేకయే కురిసె మేదినిపైఁ బెనువాన వింతగన్ 61
బల్లిదుఁడు లక్ష్మణుఁడు కం
పిల్లి భృశము వినిన రామ విపిన నివాసం
బెల్లను నిజ జనకునిఁ బిన
తల్లిని నిందించి సవతి తల్లికి మ్రొక్కెన్ 60
చల్లగఁ గోరి కోరికలు జల్లు మనంగ నిజార్యు డెందమే
మెల్లనఁ బంప రాఘవు నమేయ పరాక్రముఁ గాన లోనికిం
దల్లడిలంగ నుల్లమునఁ దద్దయు నబ్భరతుండు పెల్లునం
దల్లిని దూఱుచున్, సవతి తల్లికి మ్రొక్కె నొకండు విజ్ఞుఁడై 59
చేయక ద్రుతాది సంధులు చిత్రముగను
వాడుచుఁ బర భాషా పదవ్రజము నెల్లఁ
జొనుపుచు నడుమ వింత నచ్చులు విసంధిఁ
బద్యమును వ్రాయవద్దనె భార్య పతిని 58
మత్యపకార భావము లమానుష రీతి స్ఫరించు నట్టులం
జోద్యపు శబ్ద దోష తతి చొప్పడ వ్యాకర ణార్థ సంధి వృ
త్యాద్యవిరామ దోష నిచ యావృత రిక్త పదాలి యుక్తమౌ
పద్యము వ్రాయరా దనుచు భర్త పదమ్ముల వ్రాలెఁ బత్నియే 57
ప్రశ్నలలో నతి కష్టపుఁ
బ్రశ్నం బప్రస్తుతమ్ము పన్నుగ నా ప్ర
శ్నాశ్ని కిడ హాస్యపు బదులు
ప్రాశ్నికుఁ డవధానినిఁ గని పక్కున నవ్వెన్ 56
[అశ్ని = తినువాఁడు]
పృశ్ని నికాయ గర్భు ఘన కృత్య కదంబక వర్ణ నార్థమై
ప్రశ్నము వేయ నల్లు మని పద్యము నొక్కటి వర్ష కాల కా
లాశ్న గభీర శబ్దముల నప్పు డవాక్కుఁడు గాఁగఁ దన్మహా
ప్రాశ్నికుఁ డా వధానిఁ గని పక్కున నవ్వెను మెచ్చి రెల్లరున్ 55
[అశ్నము = మేఘము]
పెద్ద కను గ్రుడ్లు త్రిప్పుచు భీతి కొలుపఁ
బురుగు నొకదానిఁ బరికించి పరవశించి
చాచి తన నాలుకను మించఁ జలన మందుఁ
గాలసర్పమున్ మ్రింగెను గప్ప యొకటి 54
అర్పిత మల్ప జీవి ధర యందు నవశ్యము పెద్ద ప్రాణికిన్
నేర్పున వర్ష కాలమున నీరజ మో యన నుద్భవించి తా
నోర్పున గట్టునం దిరుగు చుండెను మెల్లగ వాన పామె యా
సర్పము గప్ప నోటఁ బడి చచ్చెనయో యిది యేమి చిత్రమో 53
సకల జనులు వీక్షింపఁగ
నొక జంతు వినోద శాల నుత్సాహముగా
నొక కఱ్ఱ నంతఁ దాఁకుచు
నొక కరమున నొంటె నెత్తె నొయ్యారి దగన్ 52
ఒక యొయ్యారుల జంట వేయ నిటు లుద్యోగించి పందెమ్మునే
యొక హస్తమ్మున నొంటె నెత్త వలె నంచుత్సాహియై సాలభం
జిక రమ్యమ్ముగ నొక్క దాని నచటం జేయించి వస్త్రమ్ముతో
నొక హస్తంబున నొంటె నెత్తెఁ గదరా యొయ్యారి చిత్రమ్ముగన్ 51
భారతావనిఁ గోదండ పాణి రఘు కు
లాబ్ధి చంద్రు సీతా పతి నబ్జ పత్ర
లోచను జనులు దక్కఁ దురుష్కు లింకఁ
గ్రైస్తవులు రాముఁ బూజింత్రు శ్రద్ధతోడ 50
న్యస్త ఫలాన్య పుష్పముల నన్నర నాథ కుమార వర్యునిం
బ్రస్తుతి సేసి హైందవులు రాముని జన్మ దినమ్ము గావునం
గ్రీస్తు నుతింప వారి గుడికిం దమకమ్మునఁ గూడి యేఁగఁగాఁ
గ్రైస్తవు లెల్ల నేఁడు గడు శ్రద్ధను గొల్తురు రామచంద్రునిన్ 49
అన్యు నొల్లంగ నే నేర నంచు భక్తి
నిలిపి స్వీయ మనమ్మున నీరజాక్షు
వెన్నునిఁ బతిగ నిమ్మని మిన్నగ సతి
నమ్మి కొలిచె గోదాదేవి నాగధరుని 48
ఏ వామాక్షి యొసంగె మాల మును తానే వాడి యా భామయే
నా వాఁడై సతతమ్ము నిల్చి మదిలో నారాయణుండే ననుం
గావంగా నిల దైవ మైన పగిదిం గాత్యాయనీ దేవికిన్
దైవంబన్నఁ ద్రినేత్రుఁడే యనుచు గోదాదేవి నమ్మెన్ మదిన్ 47
సమదగజ యాన కులుకుచు
రమణీ మణి వచ్చుచుండ రమణీయముగా
కమనీయ రూప మా తే
జముఁ గాంచిన విటుఁడు పరవశత్వము నందెన్ 46
సమద కరీంద్ర యాన శశి సన్నిభ వక్త్ర సరోజ లోచనన్
విమల వినీల కేశ పరివేష్టిత రూప్య సమాన పాండురో
త్తమ రుచి దీపి తావయవ తాళ ఫలాభ వరాగ్ర భా గురో
జముఁ గని మోహమున్ బరవశత్వము నందె విటుండు చెచ్చెరన్ 45
తేజ మందు నెంచ దినకరునకు సాటి
దాన గుణము నందుఁ దగును శిబికిఁ
బాటవమ్ములోఁ గిరీటికి సాటి యే
కైక వీరుఁ డనుచుఁ గర్ణు మెచ్చె 44
ప్రాకట యుద్ధ నైపుణుఁడు రాధ సుతుండు వరాంగ నాథుఁ డా
పాక విరోధి సన్నిభుఁడు భావి మహోగ్ర రణాంతరమ్మునన్
వీఁక నెదిర్ప నర్జునునిఁ బృథ్వి జనించిన యస్త్ర వేది లో
కైక మహాధనుర్ధరుఁడుగా సభలో నుతియించెఁ గర్ణునిన్ 43
బలము గల వారి దాయలఁ బంత మూని
చేసికొనిరి దూర మకట యాస తోడ
రాజ్య సంపన్మదాంధ కౌరవుల విగత
పాండవుల వంటి మూర్ఖులు వసుధఁ గలరె 42
అండగ నిల్తు మేవురము నన్యులు మార్కొన యుద్ధ భూమిలోఁ
గొండొక యైదు గ్రామములు గోరిన విచ్చిన నన్న దానమే
దండుగ యంచుఁ గౌరవులు దల్పఁగఁ బల్కిరి యివ్విధమ్ముగాఁ
బాండవు లంత మూర్ఖులు ప్రపంచమునన్ గనరారు చూడఁగన్ 41
నిష్ఠ సెలగంగఁ బూజించి నిత్య మత్య
ధిక మయిన భక్తితో దేవ దేవుని మఱి
యంత మయిన నా మాసము సంతసమున
మగువ లెల్ల మానిరి ధనుర్మాస పూజ 40
మగఁడే నారికి గొప్ప దైవ మగుఁ దా మాన్యుండు పూజార్హుఁడే
మగనిం ద్రోసి ముకుందుఁడే తమను సంపాదింప నేతెంచినం
దెగు నంచున్ భయ మంది డెందమునఁ బాతివ్రత్య మా శంకతో
మగువల్ పూజలు సేయ మానిరి ధనుర్మాసమ్మునన్ భీతితోన్ 39
దుష్ట చిత్తులఁ గాంచినఁ గష్ట మైన
వారి వారింప కున్నచో నేర మగును
సజ్జనుల కీయ బాధలు, సాయ మూని
కవుల, నిందించు వారికి ఖ్యాతి గలుగు 38
అవిరళ కోప తాపముల యందు మునుంగుచు మత్సరమ్మునం
దవులుచుఁ గన్ను దోయికి సతమ్మును స్వీయ జ నాన్యు లైన మా
నవుల వెలుంగు నట్టి సుగుణమ్ముల నారయ నొల్ల కూను నా
కవులను దూలనాడుటయె ఖ్యాతికి హేతువు జాతి కిత్తఱిన్ 37
[కవి = కళ్ళెము]
స్వర్ణాంగుండా! యజ్ఞా
నార్ణవ మందు మునిఁగితివె యంటివి యిట్లుం
గర్ణ కఠోరంబే యిది
కర్ణుఁడు నరకుని వధించెఁ గాశీపురిలోన్ 36
జీర్ణము గాఁగఁ బాఠములు చెప్ప మనంగఁ గరమ్ము చక్కనౌ
వర్ణము లిట్లు ప్రశ్నలకుఁ బన్నుగఁ బల్కిరి యొక్క యుమ్మడిం
గర్ణ ముదావహమ్ము లవికారమ శిష్యులు నల్వు రంతటం
గర్ణుఁడు, జానకీరమణికై, నరకాసురుఁ జంపెఁ, గాశిలోన్ 35
రఘు కులాంభోధి చంద్రుండు రాముఁ డయిన
సత్య ధర్మానుకంపన శౌచ వినయ
ము లను కాంతా శిరో రత్నములు ధరిత్రి
నైదుగు రయోధ్యలోన రామయ్య సతులు 34
గొప్ప ధనుర్ధరప్రవర కోటి వరేణ్యుఁడ వీవు ధాత్రి నే
నెప్పుడు చూతు నిన్నిట నిజేశ్వరి యుండఁగ గ్రాహ్య హస్తయై
కప్పుర గందు లోజ నిజ కాంతులఁ గూడి ముదమ్ము మీఱఁగా
నొప్పులకుప్ప లైదుగు రయోధ్యకుఁ జేరిరి రామ! పత్నులై 33
తీరును ఋణమ్ము లెల్లను
వారని రోగములు సెలఁగ వారలకు వెసన్
వారక ముక్తి నొసంగును
వారవధూ సంగమమ్ము పావనము గదా! 32
ధారుణిఁ గుంభ సంభవుల తాపస వర్యుల జన్మ కెన్నఁగా
వార వధూ మతల్లి కద పన్నుగఁ గారణ మయ్యె వింతయే
కారణ మయ్యె నా భరతుఁ గంటకు గాధి కుమార దేవతా
వారవధూ సమాగమము పావనకార్యము సజ్జనాళికిన్ 31
నెమ్మి నుండుమ నీ వింక నిర్భయముగఁ
గష్టములు తీరినవి నీకు దుష్టు వలన
నీకు నీ వారి కిప్పుడు నీ విరోధి
యిల్లు గూలిన కష్టము లేలఁ గలుగు 30
వే పుర మొండుఁ జేర వలెఁ బృథ్విని నవ్య గృహమ్ము నందఁగా
నాపెడు వారు లేక నిర తాతత దారుణ దుష్ట కృత్యముల్
పాపులు సేయు చుండఁ బరిపాటిగ నిత్యము వెక్కసమ్ముగం
గాపుర మందుఁ గష్టము లిఁకన్ దరిఁ జేరునె యిల్లు గూలినన్ 29
[కా పురము = చెడ్డ పురము]
అక్క చెల్లెండ్రు చక్కంగ నాడు చుండ
నేఁగ నగరికి దారిని నీల్గె నక్క
చెల్లె లక్కట పోయెను దల్లడిల్లి
పోయెడిది పోయెఁ బోనిది పోవు టేల 28
ఆయత ధీర యా వినత యన్నుల మిన్నయె పెద్ద వేడ్కతో
నో యని పిల్వ స్నేహమున సోదరి కద్రువ తోడ నత్తరిన్
వేయఁగఁ బందెమే వినత బింకము సెల్గఁగ నోడి నంతటం
బోయెడి దేదొ పోయినది పో నిది పోయె నదేమి చిత్రమో 27
[పోను = పోయిన; ఇది (బింకము) పోయెను]
మూరినఁ బరిపాలనమున
నోరున్నది మగనిఁ గాంచి నుతియింపంగన్
ఘోరుఁ డయినచోఁ బ్రజలకు
నోరున్నది మగనిఁ దిట్టి నొప్పించుటకే 26
[మగఁడు = రాజు]
ఔరా పూరుష పక్ష పాత మిది లోకాలిన్ సుఘోరమ్ముగాఁ
గారే యీ మగ వారు క్రూరులు ధరం గాంతా మణుల్ క్రూరలా
నో రీ లేదె విరించి తిట్టి సతినిన్ నొప్పింప రేయిం బవల్
నోరిచ్చెన్ గద బ్రహ్మ దిట్టి పతినిన్ నొప్పింప రేయింబవల్ 25
జంగము దేవర నారసి
యంగజ నాశకుని సంత తానత నిజ ము
ఖ్యాంగమ్మునఁ గరుణాబ్ధి త
రంగా కావు మన శివుఁడు రయమునఁ బ్రోచెన్ 24
పింగాక్షా వృషభేంద్ర వాహన హరా భృంగీశ్వరా నిర్జి తా
నంగా నాగ విభూషణా గరళ కంఠా పార్వతీనాథ భ
స్మాంగా ఫాలవిలోచనా త్రినయనా హస్తాబ్జ విన్యస్త సా
రంగా కావఁగ రమ్ము రమ్మనఁగఁ దా రక్షించె శ్రీకంఠుఁడే 23
దుష్టముగ నిష్ఠురమ్ము ల
నిష్టమ్ముగఁ బలుకఁగఁ దగునే యిట నీతం
డిష్టుం డెల్లర కక్కట
భ్రష్టాచారుండె లోకవంద్యుండు గదా 22
దుష్టశ్రేణికి నిల్చి దూరముగ సంతుష్టుండునై డెంద మం
దిష్టంబేర్పడ సత్ప్రవర్తనము నందింపార నిక్కమ్ముగన్
శిష్టాచారుల భాషణమ్ములు వినన్ శిష్టుండుగా మాఱఁగా
భ్రష్టాచారుఁడె లోకవంద్యుఁడుగఁ దా భాసించు సత్కీర్తులన్ 21
సద్వ్యయము మేలు భృశ రా
జద్వ్యసనము లొసఁగు కీడు సంతతమును గిం
చిద్వ్యంగ్యముతో విడుచుట
సద్వ్యాసంగ మ్మశాంతి సాధకము గదా 20
హృద్వ్యస్తార్థ విమోహియై జనులఁ దా హింసింప సంసార చం
చద్వ్యామోహము మీఱ డెందమున నిస్సందేహ సౌభాగ్య రా
జద్వ్యాపార మదాంధకారమున సస్వార్థైక సంకల్పి తా
సద్వ్యాసంగ మశాంతికిన్ నిలయ మో సౌజన్యమూర్తీ కనన్ 19
[సంకల్పిత + అసద్వ్యాసంగము = సంకల్పి తాసద్వ్యాసంగము]
అవసర మగు వేళ లందు నందించినఁ
దగిన యట్టి రీతి తప్పక పరి
పాటిగ నిరతమ్ము తోటి వారికి సహ
కారము గలిగించు గౌరవమును 18
వారక స్వీయ కార్యములఁ బన్నుగఁ జూపుచు భాష యందు సం
స్కారము సేసి యింపుగ నకారణ దుష్ట నిజోగ్ర రోష సం
హారము నీ ప్రవర్తనము నందుఁ ద్యజించుట సంతతం బహం
కారము ముఖ్య మైనదని కాంచుము గౌరవ మందు వేళలన్ 17
పూజ లొనరించి నిరతమ్ము పుణ్యవతియె
చాల నిష్ఠను దా నుండి చారుమతియె
మానవతి గర్భవతి కాఁగ మరల మరల
పతినిఁ గూడక సచ్ఛీల వడసె సుతుని 16
అతి గోప్యమ్ములు ధర్మ సూక్ష్మములు గూఢార్థమ్ములన్ వెల్గు సు
వ్రత దుర్వాస మునీంద్ర దత్త వరయై పత్యాజ్ఞఁ గుంతీ మహా
సతి పాటించి తలంచి మంత్రమును దా స్వాంతమ్మునన్ ధర్మజుం
బతి సంపర్కము లేక పుత్రునిఁ గనెన్ వామాక్షి సచ్ఛీలయై 15
కోతులను గూడి యసుర
వ్రాతము దశకంఠుఁ జంపి రాముఁడు దైత్యా
రాతి యనురక్తిఁ గైకొన
సీతనుఁ గని శంకరుండు చిందులు వేసెన్ 14
ఆతత భక్తి మ్రొక్క జనకాత్మజ వారక నిత్యమున్ జగ
న్మాత కృపా రసేక్షణ సమాసములం గడు పేర్మిఁ గాచె లం
కా తటి జానకిన్ గిరిజ కాంత నుమాసతి రక్షితైక త
త్సీతనుఁ గాంచి శంకరుఁడు చిందులు వేసెఁ బరేతభూమిలోన్ 13
దిగులు తొలఁగించి దరిసేర్చు దిక్కు లేక
బ్రతుకు తెరువింత కనలేక వంత నంది
కడుపు దినమెల్లఁ జెలరేఁగి కాలుచుండ
ముసుగు దొంగలై చరియింత్రు పుడమి జనులు 12
దెస నరయంగ లేక యిల దీన జనావలి మున్గెఁ జింతలో
వెస నిట చిన్ని కీటకము విశ్వము సర్వము నాక్రమింపఁగాఁ
బస చెడ దర్పహీను లయి ప్రాణ భయమ్మున సంతతమ్మునున్
ముసుగులు దాల్చు దొంగ లటు భూజను లెల్లఁ జరింతు రెల్లెడన్ 11
దండుగ యందురు నెలఁతలు
మెండుగ జీవనమున కయి మేదినిఁ గాంచం
గండ బలమ్మును దలఁపులఁ
బండిన తలలున్నఁ జాలుఁ బండితులేలా? 10
అప్పుల నున్న జీవులకు నారయ నున్నదె జ్ఞాన ఋద్ధియే
మెప్పుగ భూచరమ్ములకు మేధ వెలుంగునె మస్తకమ్మునన్
గొప్ప నభశ్చరమ్ము లిల కోవిదులే పరికించి చూడఁగా
నొప్పుగఁ బండి నట్టి తల లుండినఁ జాలు మఱేల పండితుల్ 9
అలసి దినమంత పనిసేసి చెలఁగి యంత
నింటి కరుదెంచి తిని యన్న మింత యింక
భద్ర రీతిని గాఢంపు నిద్ర లోనఁ
బవలు గడచెను గ్రుంకఁడు భానుమూర్తి 8
ఛవి మయ తప్త కాంచన లసద్రథ సూతుఁ డనూరుఁడుండఁగా
జవ హరి సప్తయుక్తమున సంభ్రమ మొప్పఁగ సత్వరమ్ముగా
రవి సన నిర్విరామముగ రమ్యపుఁ బ్రాక్తటి భారతమ్మునం
బవలు గతించి పోయినను భానుఁడు గ్రుంకఁడు పశ్చిమంబునన్ 7
కర్తృత్వము దాను బడయ
భర్తను వేధించు నట్టి వైరికి సద్య
స్స్ఫూర్తిని నుద్వేగమ్మున
భర్తను మెప్పింప విషము భామిని యొసఁగెన్ 6
వర్తుల చంద్ర బింబ నిభ వక్త్ర విలాస మనోహరాంగియే
నర్తన లీల వచ్చిన క్షణమ్మున నింపుగ మల్లికా నవీ
నార్తవ దామ మూని జడ యందుఁ బదాంబుజ మార్జ నార్థమై
భర్త మనంబుఁ జూఱకొన భామిని యిచ్చె విషంబుఁ బ్రేమతో 5
[విషము=జలము]
హితబోధల నొనరించుచు
మతి మంతుల స్నేహమందు మసలుమ యనుచుం
గతిపయ దినముల నగపడు
పతనముఁ గని తండ్రి తనయు వర్ధిల్లు మనెన్ 4
అతి రోషత్వమునం జరించు చనునిత్యమ్మున్ విరోధమ్ములన్
మతి సంధించి మెలంగు వాఁడు కడు సంభ్రాంతాత్ముఁ డత్యుగ్రుఁడున్
సత తావేశ మనస్కుఁ డబ్బురముగా శాంతుండు గాఁ దద్రుషా
పతనంబుం గని పొంగెఁ దండ్రి తనయున్ దీవించుచున్ 3
వాన కురియ మిగుల ఘటము
లో నీరు పడంగ నిండఁ బ్రోచుట కనఁగాఁ
దా నేల నుండి యెగురఁగ
మీనముఁ గుంభమునఁ గాంచి మేషము నవ్వెన్ 2
వానికి వ్రాయ జాతకముఁ బన్నుగ మంచి గ్రహమ్ము లుండఁగా
మే నలరంగ మూడిటను మేలు నొసంగెడు నట్టి రీతిగా
నా నరుఁ డంత హర్షము ఘనమ్ముగఁ బొంగఁగ డెంద మందుఁ దా
మీనముఁ గుంభమందుఁ గని మేషము నవ్వెను మిక్కుటంబుగన్ 1
[అందు(ఆ చక్ర మందు) మీనమును గుంభము మేషము గని తా నవ్వెను మిక్కుటమ్ముగన్]
కామెంట్లు లేవు:
కామెంట్ను పోస్ట్ చేయండి