సమస్యా పూరణ జూన్ 2019

ఆకాశవాణి వారి సమస్య: 
విలవిల లాడి క్రింద వడ వీడఁగఁ బ్రాణము కొంచపక్కి తా
నిలఁ గని దాని ఱేఁడు కడు నేడ్చుచు నున్న మునీంద్రుఁ డంతటం
గలఁగి కిరాతు పై నలుగ గ్రక్కున వెల్వడ శోక వేగమే
పలికిన పల్కు లన్నియును బద్యము లైనవి యేమి చెప్పుదున్                                                            60

అలరుచు మింటను జుక్క గ
ముల యొడయుఁడు వెన్నెల దొర ముద్దు లొలుకెడిం
జలువడి పఱచఁగ నెల్లం
గలువల చెలికాఁడు మ్రింగె కాఁక వెలుంగున్                                                                                        59
[కాఁక వెలుఁగు = ఎండ] 

చలువ వెలుంగు నీఁ దలఁచి చల్లని జాబిలి రేయి యేలికే
కలవర మందె ముజ్జగము కాఁక వెలుం గెకిమీఁడ చాలికం
దలఁగు మటంచు నా యివము దాయను వైళమ ప్రొద్దు గ్రుంకగం
గలువల సంగడీఁ డెసఁగి కాఁక వెలుంగును మ్రింగె నల్కమై                                                                 58
[కాఁక వెలుఁగు = ఎండ]  

కాంచఁ బాప పుణ్యము లూరక సన వెందు
జనులకు, దురితములు పెక్కయిన నరులకుఁ
బాప ఫలము పశ్చిమమునఁ జూప ముందు
మోసగాండ్రకె లభియించుఁ బుణ్యఫలము                                                                                         57
[నరులకు విశేషణము మోసగాండ్రు] 

దోసము లెంచ కుండ మది ద్రోహపుఁ జింతలఁ జేరనీకయే
వీసము నైన నార్తులకుఁ బేరిమి పెల్లుగఁ బంచుచుండి సం
త్రాస జనాళి కింపొసఁగ దానము, చిత్తమునం దెఱుంగ కే
మోసముఁ, జేయు వారలకె పుణ్య ఫలంబు లభించు నెల్లెడన్                                                              56

ద్రప్సము లలరెడు కలువల
లిప్సుఁడు శశి మాన చిత్త లీలా హరుఁడే
యప్సర లందఱు చోరులె
యీప్సితములఁ దీర్చువారలే కద చోరుల్                                                                                         55

వీప్స చెలంగఁ గోరికలు వేడుచు నుండ నిరంతరమ్ము వి
శ్వప్సుఁడు కోరు రీతిని నభస్పద సంతతి నెమ్మి మానినీ
లిప్సులు హర్షదాయకులు లీలఁ జరించుచుఁ జిత్తహారులే
యీప్సిత దాతలై హితము నెంతయొ కూర్తురు చోరు లెప్పుడున్                                                         54
[వీప్స =  ఒకటి వెనుకనొకటి వ్యాపింపనిచ్ఛ;  విశ్వప్సుఁడు = చంద్రుఁడు; 
లిప్సుఁడు = ఇచ్ఛగలవాఁడు] 

ఆవల నెఱుఁగని భవ పా
రావారము దాట నెంచు రమ్యముగ మహా
దేవ పద ద్వయ సేవల
జీవా! కాంక్షలు పరమునుఁ జేకూర్చునులే                                                                                       53

భావాభావ పరంప రావృతము దంభవ్రాత సంజాతమే
దావాగ్న్యాభ సుఘోర దుఃఖచయ సంస్థానంబ సంసారమే
నీవే దిక్కని దేవదేవుని మదిన్నిత్యంపు వాసార్థమౌ
జీవా కాంక్షలు ముక్తికారకములై జేజేల మెప్పొందెడిన్                                                                      52

అంబర మంట యశము ధవ
ళాంబరము పఱచిన రీతి నాహ్లాదముగా
నంబ కొఱకు భీషణ శప
థాంబను బెండ్లాడె భీష్ముఁ డందఱు మెచ్చన్                                                                                   51

సంబర మొప్ప మన్మథుఁడు శస్త్రము నేయ దహించ భర్గుఁడే
యంబక యుగ్మ మారయ నగాత్మజ సేయఁ దపమ్ము కాంక్ష ది
క్కంబర మైన వాఁడు శివుఁ డంబర కేశుఁడు మెచ్చి భక్తికే
యంబను బెండ్లియాడె జను లందఱు మెచ్చఁగ భీష్ముఁ డయ్యెడన్                                                    50
[భీష్ముఁడు=శివుఁడు]

వారక నిరంతరము సం
చారమ్మును జేయ నేల చపలా స్వపరీ
వార గణ నిజ జనక ధి
క్కారా! గృహ సుఖము దక్కఁ గలదే బయటన్                                                                                49

ధారా వాహిని గంగ భాసిలఁగ మూర్ధం బందు నానార్థ లీ
లా రావమ్ములు పర్వ నుండ గిరిఁ గైలాసస్థిరావాసి క
ట్టా రే రాజు వెలుంగుచో మునులు వీడం జాలు వారే భువిం
గా రాగారమునందు లభ్యమగు సౌఖ్యం బున్నదే యొండెడన్                                                             48
[1. కారు +ఆగారము; ఆగారము = ఇల్లు;  
2. కారాగారము = మంచు కొండ యిల్లు; కార = మంచు కొండ]

వశ మౌనె యెవ్వరి కయిన
ను శివుని యాజ్ఞ యది లేక నుఱుమఁగ నిలలోఁ
బశుపతి చంపె నిజ మరయ
శిశుపాలునిఁ,  జంపఁదగునె శ్రీకృష్ణునకున్                                                                                      47

పరులను జేరి కొల్చినను భద్రమ భారత నామ ఘోర సం
గరమున నక్కటా బ్రతికెఁ గారణ మెంచఁగఁ దాను ఘోష పా
లుర కుల మందుఁ బుట్టిన నరుండు కదా కృతవర్మ శౌరియే
వరగుణవంతుఁడైన, శిశుపాలునిఁ, గృష్ణుఁడు సంపుటొప్పునే                                                              46
[శిశుపాలుఁడు = దూడలను పాలించు వాఁడు (గొల్లవాఁడు)] 
ఘోషపాలురకులము = శ్రీకృష్ణపరమాత్ముల కులము. గౌరవాన్విత బహు వచనము.

లేరు భర్తలు బిడ్డలు లేరు మోస
పోయి నరక కూపమ్మునఁ బొర్లుచుండ
జీవితము శూన్యమాయెను భావియు వెల
యింతులకుఁ జీకటులుగ రేయెండ లయ్యె!                                                                                      45

చల్లగఁ జెప్పి తిమ్మినుకు చారుత రాయత నేత్ర భాసితా!
కల్లయె యిట్లనంగ మఱి కందుము వేరును నేత్ర మన్నచోఁ
బెల్లుగ నీట బుట్టునవి పెంపున దామర లున్న వాటికిన్
ఫుల్ల సరోజ నేత్రలకు పూర్తిగఁ జీకటు లయ్యె వెన్నెలల్                                                                      44
[ఫుల్ల సరోజ నేత్రలు = వికసించిన పద్మములును, 
వేళ్ళును గలిగిన తామర మొక్కలు]

అల యియ్యవధానమ్మును
వలదందుర యందఱు నని భయ మేపారం
జెలఁగ నధికమ్ముగాఁ గల
కలముం గని కవివరుండు కలవరమందెన్                                                                                       43

అల యొక యింత సేపు, మది హర్షము నబ్బురముల్ సెలంగినన్
జలజల రాలు శుష్క దళ సంచయపున్ గతిఁ జేరుచుండగన్
వలయ విరాజమాన పుర పామర పండిత రాజ వర్గ పు
ష్కలమును గాంచినంతఁ, గలఁగంబడె సత్కవివర్యుఁ డయ్యయో                                                         42

కనలుచు నుఱుకు బలారిం
గని వజ్రాయుధ మలరఁగఁ గరమందు భయ
మ్మునఁ బాఱు పిల్లి వలె నా
శునకమ్ముఁ గని, పరుగిడె నసురపతి భీతిన్                                                                                     41

ఇన వంశోద్భవ రత్నదీపము ధరిత్రీశుండు చెండాడుచుం
గని రక్షోబల సంహిత త్రిశిరు ధిక్కారున్ జనస్థాన స
న్ముని రక్షా రత చిత్త ధార్మికుఁడు ధానుష్కుండు కాకుత్స్థుఁ డా
శున కమ్ముం, గని భీతుఁడై పఱచె రక్షోనాథుఁ డాలమ్మునన్                                                               40
[ఆశు ను+అ =  ఆశున = వేగమ; కమ్ము = కవియు, వ్యాపించు; 
పఱచు =  పాటుపడఁజేయు (బలమును)]

వనితారత్నము సుందరి
వనజాక్షిఁ  గర కమలముల ఫల రాజములే,
మునుముం దిది నీ విట కా
స్త నములు, నాలుగు గలిగిన చానను గంటిన్                                                                                   39

గొనకొని పెండ్లి చావడినిఁ గుల్కుచు గెంతుచుఁ దిర్గుచుండగన్
మినుకులు జల్లు చెల్లెడల మింటినిఁ గూడ వెలుంగఁ జేయుచుం
గనక మయమ్ము లయ్య యవి కాసుల పేర్లు వరాంగ భా దధ
స్తనములు నాల్గు గల్గు నొక చాననుఁ గాంచితి నయ్య మిత్రమా                                                            38
[భాత్ + అధస్తనములు = భా దధస్తనములు; 
అధస్తనములు = క్రింది భాగమున నున్నవి]

నిధనము గూర్చును సతము వ
సుధఁ గర్కశ వచనము లనఁ జోద్యమె లేమా
యధురపు వాక్కుల నీ దగు
నధరము  మధురం బెటు లగు నంబుజ వదనా                                                                                 37

విధికృత మంచు నాశలను వీడక చేకొనఁ గర్షణమ్ము త
ద్విధమును సస్య సంపద లభించుట యెట్టులు సంచలత్తరం
గ ధర విలీన భార నత గాఢత రాంచిత సార గంధ వ
త్యధర మెటుల్ సుధా మధుర మౌను సరోజముఖీ వచింపవే                                                              36
[గంధవతీ  + అధరము = గంధవత్యధరము; అధరము = క్రింది భాగము కలది

నీరు గృహమందుఁ జొరఁబడి మూరి పాఱఁ
బూసల పగిది గోదావరీ సరిత్తు
వఱద ధాటికి మిక్కిలి కుఱుచ లౌచుఁ
బ్రాణమే లేని వస్తువుల్ పరుగు లెత్తె                                                                                               35

ద్రోణి పయోధి భంగముల దుర్బలమై వడి నూగు నట్లుగన్
వేణులు పట్టి లాగఁబడు భీత మృగాక్షుల భంగి తోఁచుచున్
ద్రోణుఁడు వేయ ఘోరతర దుస్సహ భీకర మారు తాస్త్రమే
ప్రాణము లేని వస్తువులు పర్విడుచున్నవి చిత్రమే సుమీ                                                                  34

పాతకముల నొనరించుచు
భూతము లకట చదువు విధముగ వేదమ్ముల్
గోతులు ద్రవ్వుచు వెనుకను
నీతులఁ జెప్పంగరాదు నిరవధికముగన్                                                                                          33

గురువులు నెమ్మి శిష్యులకుఁ గోరి శుభమ్ములు సెప్పఁగాఁ దగుం
బరమ పదమ్ముఁ జేరు డని పన్నుగ సంయమి సెప్పగా దగుం
బరుల నిదేశ మేఁగిన నపాయము గల్గును నీది కాని దే
నిర వధికంబుగాఁ జెలఁగి నీతులఁ జెప్పఁగ రా దెవారికిన్                                                                    32
[కానిదేన్ +ఇరవు; ఇరవు =స్థానము]

తూలి పుడమిపై రాతిరి
చాలక పట్టు పడఁగఁ గని జాషకమునకై
బాలుడు లిఖించె నివ్విధి
జాలిగ గబ్బిలము వెదకె జాషువ కొఱకై                                                                                           31
[జాషకము = పచ్చని మంచి వాసన గల చెట్టు]

భాషను గూర్చి వాదనలు పన్నుగఁ జేయుచుఁ గాటు లాడుచున్
రోషము వూని పాఱ కవి రోతను దక్కొరుఁ డేమి చేసెనో
దోషమె చెప్ప వారు మఱి దూర్తులె సత్కవిరత్న దుష్కవుల్
జాషువ జాడకై వెదకె జాలిగ గబ్బిల మిప్పుడీ గడిన్                                                                         30
[సత్కవిరత్న : జాషువా; దుష్కవి : గబ్బిలము]

పద్మనాభునిఁ బూజింప భక్తి తోడ
విత్త రాశుల పనియేమి వినయ మొప్ప
భగవ దర్పణమునకు నపారమగను
జలజములు చాలును మనకు జాతు లేల                                                                                       29

గెలువఁగఁ జేసె నూది యనిఁ గృష్ణుఁడు దివ్యపుఁ బాంచజన్యమే
గెలిచెను శంఖ మూది యనిఁ గీర్తి కిరీటియ దేవదత్తమే
సులువుగ నూదఁ గల్గు విన సొంపగు తియ్యని శబ్ద భంగముల్
జలజల జాలువారు జలజంబులు చాలును జాతు లేలొకో                                                                 28
[జలజము = శంఖము]

ఆలము నక్కట రాముం
డేలా సేయంగ లంక నెంచంగా యా
భీలంపుఁ గంటి దృష్టికి
వాలమ్మే తక్కువ కద వసుధా సుతకున్                                                                                         27
[వాలము = కత్తి]

తేలెం బన్నుగ ధాతృ దారుణము పాతివ్రత్య సంపత్స్థితా
కాలాంతర్గత దుఃఖ మగ్న సతి కక్కాంతామణిస్తంభ లం
కాలోలాత్మ నిరుద్ధ భూమిజకు నా కాకుత్స్థవీరద్వయా
వాల మ్మొక్కటి తక్కువయ్యెను గదా వామాక్షి సీతమ్మకున్                                                              26
[వీరద్వయ +ఆవాలము]

బాధపడ నేల నీదగు
గాధం బది యేమి నీదు గాత్రము నందున్,
వేధించెనా జలమ్మిట,
మాధుర్యము తగ్గెనేమి మద్దూరి కవీ                                                                                                25

రాధా లోలుని వేణు గానమున నౌరా నిల్చె జీవాళియే
యీ ధీమంతుని ప్రాభవ మ్మరయ దీటే చుమ్మి యద్దానికిన్
సాధించెం గవి నిల్పి  వేయఁగ నిరుత్సాహంపు జాడ్యమ్మునన్
మా ధుర్య మ్మది తగ్గి పోయెను గదా మద్దూరి పద్యమ్ములన్                                                              24
[మా ధుర్యము = మా యెద్దు ] 

స్వార్థముం గోరి చేసిన పనుల మెచ్చ
నేర రెవ్వరు నిక్కము భార మైన
వీఁకఁ జేసిన, మది నుంచ లోక హితపుఁ
గారణము లేని, కార్యమె ఘనతఁ గాంచు                                                                                         23
[కారణములు + ఏని]

దారను బొంద సంపదల తంపరతోఁ జదివించు విద్యలున్
మూర ధనమ్ము వేశ్మముల భూరి విధమ్ముగఁ జేయు పూజలున్
ఘోర మహత్తు లన్నిటినిఁ గూర్చెడు మంత్రములున్ వృథల్ సుమీ
కారణ మేమి లేని దగు కార్య మదే ఘనతం గనుం గదా                                                                      22
[కారణమన నిక్కడ ఫలితము]

అగ్ని దూకి పునీతగ నంత రాఁగ
నచట కేతెంచి నట్టి బ్రహ్మాదు లెల్ల
నుగ్గడించ సత్యం బెల్ల నోర్మి శమిత
కుపిత రాముఁడు సీతపైఁ గోల నేసె                                                                                                21
[కోల = కౌగిలి; ఏయు = ఉంచు]

మాపు వెల్గిన చందురుం డటు మాటు సేరెడు మోముతో
నేపు బల్మిని మించ సింగము నెందు వింటిని మేటియే
చూపులం బెడ ముల్కి నెక్కిడి సూటి మాటల యాటలో
కోపగించిన రాముఁ డప్పుడు కోల నేసెను సీతపై                                                                           20

బొంతలు దబ్బలు దుంపలు
గొంతున మెసవి తొడిగి చిఱు గోచి యెఱఁగుచుం
బంతమున వేల్పునకు మెయి
చింతన లోపించిన యతి సిద్ధినిఁ బొందెన్                                                                                     19

కంత మెలంగు పుర్వుఁ గయిఁ గట్టిన జేజెను బూది దేవరం
జెంతన గుండుచూలిఁ దమిఁ జేర్చిన వాని నెదం దలంచుచున్
వంత గముల్ వెనంగు చిట వారక కల్గెడు పుట్టు తుట్టెలం
జింతన సుంత లేని యతి సిద్ధినిఁ బొందె జనుల్ నుతింపఁగన్                                                         18

దూరము చేసి వ్యసనములు
తీరుగ జీవించు నా యతివ సద్గుణ సం
చారిణి హృత్పరి వర్తిత
జారిణి పంచఁగఁ దినిరి ప్రసాదము భక్తిన్                                                                                       17

వారని నమ్మకమ్మున శుభమ్ములు గోరుచు మానవాళిలో
నేర ప్రవృత్తి మాన్ప నను నిత్యము వేఁడ వలెం బరాత్పరుం
దోరపు భక్తి పెం పెసఁగ ధూర్జటి దేవ గృహాళి నిత్యపుం
జారిణి పంచి పెట్టిన ప్రసాదముఁ దిన్న మహోదయం బగున్                                                           16
[నిత్యపు +చారిణి = నిత్యపుం జారిణి]

జడివాన కవితలఁ బదం
పడి వ్యాకరణ సహితమ్ము పండిత సభలన్
వడి విద్వాంసుల నలరిం
చెడు వాఁడని రామమూర్తిఁ జెప్పెదరు కవుల్                                                                               15

వడఁకం డెన్నఁడు రామ కావ్యము రచింపన్ సత్య దూరమ్ము దా
నుడుగుం జెప్ప యథార్థ వర్ణనలఁ దా నొక్కింత భేదమ్ముఁ జూ
పఁడు బ్రహ్మజ్ఞుఁడు పుట్ట పుట్టువు వచింపం దాపసశ్రేణిఁ గా
చెడువాఁ డీతఁ డటంచుఁ బల్కెదరయా శ్రీరామమూర్తిం గవుల్                                                        14

నగర పాలన మందు ననయము నిజ మ
నోరథమ్ముల విడనాడ నేర మంచు
నన్య పుర వాసు లొనరించు నలఘు వైన
నోరుగల్ వాసు లవధాన మొప్ప మనిరి                                                                                     13
[అవధానము = హెచ్చరిక]

దూఱుదు రెల్ల వేళలను దుష్ట పదాన్విత కావ్యసృష్టినిన్
మీఱుదు రెల్ల శాస్త్రముల నేర్పు వహించి ధరాతలమ్మునం
గాఱియ పెట్టు వ్యాపకమ కాలవృథాగతి కారణమ్మునం
బాఱెద రోరుగల్ నగరవాసులయో యవధాన మన్నచో                                                                12

విరివిం జెల్లాచెద రె
ల్లరు మల్లులఁ గాంచ నచట లాలిత సల్లా
పరతులు కల్లోలవతులు
నెరజాణలు గానరారు నెల్లూరు పురిన్                                                                                         11

నిరతుల్ విద్యల యందుఁ గార్య రతులే నీపాసు గాలా యిటం
దురు దక్కన్ మఱి నేర రన్యములు వేనోళ్ళం బ్రగీర్తింపగా
సరి రారెవ్వరు ధర్మతత్పరులు వాచాలత్వ సంక్రీడలన్
నెరజాణల్ గనరారు పో వెదకినన్ నెల్లూరులో నయ్యయో                                                              10
[నెరజాణలు = గొప్ప నేర్పరులు] 

ఎల్ల సృష్టిఁ జేయు నిచ్చతురాస్యుండు
వెలయఁ జేయు దాని వెన్నుఁ డెలమి
జీవుల యసువుల నశేష విధిం దీయు
హరుఁడె లోకవిత్తహరుఁడు సుమ్ము                                                                                           9
[ లోక విత్త హరుఁడు =  లోకము చేతఁ దెలియఁబడిన శివుఁడు]

వరమై యొప్పఁ  బ్రజా దురాశ యతి విశ్వాసమ్ము మూర్ఖత్వమున్
నరులం దుందురు మోసగాండ్రు విను మన్నా చూతు మిద్ధాత్రిఁ బె
క్కుర భాషా నిపుణత్వ  ధీర తతి ముక్కోటిం జలత్పశ్యతో
హరుఁడే సంతత లోకవిత్తహరుఁడై యన్యాయముం జేసెడిన్                                                          8
[పశ్యతో హరుఁడు =  చూచు చుండగనే దొంగిలించువాఁడు; 
లోక విత్త హరుఁడు = లోకము చేతఁ దెలియఁబడిన దొంగ] 

కాల కంఠు గెలిచి గాండీవి యక్కట
వింటి విద్య మేటి వీర వరుఁడె
యోడెఁ జోర తతికి నువిదల మనుపఁగఁ
జీమ  కఱచి చచ్చె సింహబలుఁడు                                                                                              7

ఏమని చెప్పఁగా నగు మహేశ్వరు లీలలు సంక్షయమ్మునే
నీమముగాఁ దలంచి యతి నేర్పునఁ దీర్చును స్వీయ కార్యమే
కామపుఁ జింత కారణముగా వలలాహ్వయ కాలు రూపపుం
జీమ పరాకునం గఱచె సింహబలుండు గతించె వింతగన్                                                             6
[పరాకు = తత్పరత]

రంగా రంగ కృపాంతరంగ వర సారం గాంగ శృంగార శ్రీ
రం గోత్తుంగ వరాలయాధిపతి భారం బెల్ల నీ దంచుఁ దా,
భంగం బెట్లగుఁ, జేయఁ బ్రార్థనను దద్భావ్యంపు మాసమ్మునన్
రంగాచారి నమాజుఁ జేసె నతుఁడై రంజాను పర్వమ్మునన్                                                           5

సదమలాత్మ నలిన సల్లలిత మృదు క
ర నలినజ హృదంతర నిజ దార
స్వర వరాధి నేత్రి స్వంగ విలాసవ
తీ దయా సరస్వతీ ప్రణతులు                                                                                                   4

సరసిజ పుస్త కాక్ష సర చారు శుకస్థిత హస్త రాజితా
వర సిత శార దాంశునిభ వక్త్ర విభూషణ దీప్త విగ్రహా
సురుచిర పాండ రాంబర విశుద్ధ ససుస్వర భావ నాక సం
చర చతురాననప్రణయ జాయ నతుల్ గొనుమా సరస్వతీ                                                           3

ఆ మేఘశ్యాము జన
క్షేమంకరు మైథిలీశు శేషాహికి నా
సోమకళాధర విధులకు
రాముని రాఘవునిఁ బొగడరా దనిలసుతా!                                                                               2

రామ నృపాలు ప్రాభవము రక్కసుఁ డిట్లనియెం బ్రహస్తుఁడే
తా మది నేరకుండ ఘన దర్పుఁడు దుస్సహ భీమ సంగ రో
ద్దాముఁడు బంధి తేంద్ర సుర దైత్యుఁడు రావణ సమ్ముఖమ్మునన్
రాముని రాఘవున్ బొగడరా దనిలాత్మజ భక్తితో నిటన్                                                             1